SANIA BACHA - Onvoorspelbare bruut

Twee jaar (en een dag) geleden greep generaal Sani Abacha (52) de macht. Uiteraard beloofde hij zijn circa 100 miljoen landgenoten een spoedig herstel van de burgerdemocratie. Een grondwetgevende vergadering moest de fundamenten van een nieuw democratisch bestel leggen. Nooit meer iets van gehoord, sindsdien.

Onmiddellijk na zijn (geweldloze) coup ontbond Abacha alle gekozen organen, ontsloeg hij de gekozen gouverneurs van de dertig deelstaten, en ook een fors aantal officieren. Maar Abacha, gepokt en gemazeld in de Nigeriaanse militair-politieke slangenkuil (in 35 jaar onafhankelijkheid is Nigeria 25 jaar door militairen bestuurd) weet op zijn tijd ook te lijmen. Zo benoemde hij enkele leden van de invloedrijke militaire kliek die bekend staat als de 'Langtang mafia' op sleutelfuncties, en kocht hij de top van de vakbonden om, die op dat moment stakingen organiseerden.

Ook haalde hij zijn grootste rivaal van dat moment, de naar Londen uitgeweken Moshood Abiola, terug naar Nigeria. Abiola had enkele maanden eerder de presidentsverkiezingen gewonnen, maar die werden ongeldig verklaard. Het lukte Abacha niet om Abiola te lijmen. Hij slaagde er wel in om enkele van diens naaste medewerkers voor zich te winnen.

Tot 1993 was Abacha vooral bekend als waakhond van andere militaire machthebbers. De Nigerianen kenden vooral zijn stemgeluid, dat voor het eerst in 1983 op de radio klonk om te vertellen dat het leger de macht had overgenomen. In 1985 maakte Abacha bekend dat de militaire president alweer was afgezet, door generaal Ibrahim Babangida. Deze zou het op die post uitzingen tot 1993 - mede dankzij Abacha, die aspirant-coupplegers in de gaten moest houden en zich met succes van deze taak kweet.

Toen Babangida van het toneel verdween en werd vervangen door een tussenpaus, wist iedereen dat de sterke man op de achtergrond Sani Abacha was. Drie maanden later maakte Abacha zichzelf bekend als de nieuwe president. Veel meer dan zijn stemgeluid kennen de Nigerianen nog steeds niet van hem. Het onvermijdelijke dictator-attribuut, de buitenmaatse zonnebril, lijkt namelijk op Abacha's gezicht vastgetimmerd. Zijn oogopslag is immer aan het oog van anderen onttrokken.

Biografische gegevens van de generaal zijn buitengewoon schaars. Zijn jarenlange tactisch geschuif op de achtergrond geeft aan dat hij een survivor is, die zijn vrienden en vijanden kent. Uit zijn regeringsdaden komt het beeld naar voren van een onvoorspelbare dictatoriale bruut. Hij is boerenslim, maar niet altijd geneigd zich te laten leiden door rationale overwegingen.

Volgens de Nigeriaanse Nobel-prijswinnaar voor de literatuur, Wole Soyinka, laat Abacha zich bijstaan door een marabou, een spiritueel leidsman. Deze zou hem hebben ingefluisterd dat hij tot in de volgende eeuw moet aanblijven. Abacha's in oktober gedane toezegging dat hij over drie jaar zal plaatsmaken voor een burgerregering is een leugen, meent de schrijver.

Soyinka is de laatste Nigeriaanse kritikaster van wereldfaam die nog vrij rond loopt - in Groot-Brittannië, wel te verstaan, en dus niet in Nigeria. Nadat de Nigeriaanse autoriteiten vorig jaar het kantoor van de lastpak waren binnengevallen en hem zijn paspoort hadden afgenomen, wist Soyinka illegaal, via Benin, Europa te bereiken. Sindsdien valt hij de dictator vanuit Londen lastig met bijtende stukken in gerenommeerde kranten, en heeft hij ook een oppositionele organisatie opgericht.

Tot ongenoegen van Abacha, die Groot-Brittannië maande: “Buitenlandse naties die hun hartelijke betrekkingen met ons willen voortzetten, moeten de internationaal aanvaardbare norm naleven dat dissidenten hun gastland niet mogen gebruiken als basis voor subversie en het plannen van gewelddaden.”

Alle vooraanstaande kritici die niet de wijsheid of het geluk hadden het land te ontvluchten, heeft Abacha achter slot en grendel gezet. De man die in '93 redelijk vrije verkiezingen de meeste stemmen vergaarde, Moshood Abiola, zit inmiddels allang weer vast, ondanks gerechtelijke bevelen tot onmiddellijke vrijlating. Tientallen politieke gevangenen van naam volgden dit jaar augustus. Onder hen de enige Nigeriaanse militair die ooit het presidentschap vrijwillig vaarwel zei, Olusegun Obasanjo. Ook de vermaarde mensenrechtenactivist dr Ransome Beko Kuti werd die maand veroordeeld tot 15 jaar gevangenisstraf.

Dat Abacha vorige week het lef heeft gehad een andere oppositieleider, Ken Saro Wiwa, voorvechter van de Ogoni-bevolking, op te hangen, heeft verbijstering gewekt. Ook andere activisten waren al eens in geheime processen ter dood veroordeeld, maar hun gaf Abacha gratie. De executie, op een moment dat de Gemenebestlanden in conferentie bijeen waren, is een bruskering geweest waarmee Abacha zich een plaats in de geschiedenisboeken heeft verworven.

Luchtig wuift Abacha de opwinding weg. “We zullen er alles aan doen om onze eenheid, stabiliteit en veiligheid te handhaven, en onze integriteit en soevereiniteit te behouden”, zei hij. Het woord 'alles' dient bij Abacha letterlijk te worden genomen. En ook de door Abacha aangeroepen eenheid van het land is niet zo maar een cliché.

Abacha vertegenwoordigt de militair-politieke elite, die haar basis heeft in het noordelijke, islamitische gedeelte van het land. Van oudsher gaven de Britten de noordelijke moslims een voorkeursbehandeling boven de 'heidense' (inmiddels gekerstende) bevolkingen van het zuiden. Sinds de onafhankelijkheid hebben de zuiderlingen strijd gevoerd tegen de noordelijke overheersing. Zij menen dat vooral het noorden profiteert van de - in het zuiden opgepompte - olie.

Abiola mocht geen president worden omdat hij zuiderling was. En de Ogoni-leider Saro Wiwa waagde het tegen twee heilige huisjes tegelijk te trappen: niet alleen propageerde hij de emancipatie van een zuidelijk volk, ook zijn kritiek op de milieu-effecten van de oliewinning bedreigde Abacha's opvatting van 'Nigeria's eenheid'.

Heeft Abacha nu zijn hand overspeeld? De internationale kritiek is niet gevolgd door de enige maatregel die Abacha echt in gevaar zou brengen: een olieboycot. Het ziet ernaar uit dat Abacha een blijver is, van het formaat Mobutu.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden