Sandel doordenkt de paradoxen van het liberalisme

De schrijver

Nadat hij de hoorzittingen van het Watergate-proces had bijgewoond, maakte Michael Sandel (1953) de overstap naar een studie filosofie. Zijn oorspronkelijke studie politicologie leerde hem naar eigen zeggen te weinig over begrippen als rechtvaardigheid en gelijkheid. Met het boek 'Liberalism and the Limits of Justice' (1982) verwierf Sandel bekendheid. 'Politiek en moraal' is een verzameling nooit eerder vertaalde essays van zijn hand.

Stelling van dit boek

Het westerse politieke debat is volslagen uitgehold, zegt Sandel. Politici treden liever op als neutrale managers, dan dat ze zich op een morele uitspraak laten betrappen. Deels komt dat door een blind vertrouwen in de werking van de vrije markt. Waarom het risico lopen de burger te betuttelen, als de markt in de vorm van een perpetuum mobile de boel toch wel in beweging houdt?

Sandel legt niet de volledige verantwoordelijkheid voor het verschralende debat bij de vrije markt, de problematiek past volgens hem in de bredere context van de westerse liberale democratie. Hierbij raakt hij aan de kern van wat je het 'liberale dilemma' zou kunnen noemen: hoe kun je het liberalisme als een specifieke opvatting over het goede leven verdedigen, terwijl je tegelijkertijd individuele keuzevrijheid als uitgangspunt neemt? Liberalisme wordt in navolging van verlichtingsdenker Immanuel Kant voorgesteld als 'rechtvaardig raamwerk' voor allerlei individuele opvattingen over wat goed en juist is, maar waar baseer je die rechtvaardigheid dan weer op? Juist daarover lopen de meningen in een samenleving het sterkst uiteen.

De oplossing van het liberalisme is om mensen op te knippen in een publieke en een private helft. In het openbaar moet je je zo waardenvrij mogelijk opstellen om eenieder de ruimte te gunnen, achter je eigen voordeur mag je je goddelijke gang gaan. Die verkniptheid leidt volgens Sandel tot een sterk verminderd besef van gemeenschapszin. Sandel pleit er juist voor om heikele vraagstukken in volle overtuiging aan te gaan, en de 'verloren kunst' van het politieke debat opnieuw onder de knie te krijgen. Alleen dan kan worden voorkomen dat het morele vacuüm in de politiek wordt opgevuld met 'intolerant moralisme'.

Opvallende zin

'In onze tijd ontstaat de totalitaire impuls niet zozeer uit de overtuigingen van stabiel gesitueerde zelven, maar eerder uit de verwarring van geatomiseerde, ontheemde, gefrustreerde zelven die zich verloren voelen in een wereld waarin gemeenschappelijke betekenisgeving haar kracht heeft verloren.'

Reden om dit boek niet te lezen

'Politiek en moraal' bevat zowel lange, diepgravende essays als korte artikelen die wat minder om het lijf hebben. Het is geen ramp dat het artikel over Bill Clintons leugens niet meer zo actueel is, maar het stuk voegt te weinig toe om een plek in deze bundel te verdienen.

Reden om dit boek wel te lezen

Voor wie Sandels werk nog niet kent, is 'Politiek en moraal' een uitstekende kennismaking. Met name in het derde deel doordenkt Sandel de inherente contradicties van het liberalisme zeer grondig. Zijn eigen pleidooi voor een 'moreel reveil' in het debat heeft natuurlijk ook zijn valkuilen. Het opnieuw betrekken van morele en religieuze overtuigingen bij het debat heeft als risico dat intolerante stemmen vaker aan bod komen, geeft Sandel toe. Maar het voordeel is dat we zo ook een kans krijgen om de liberale tolerantie in moreel opzicht te verstevigen.

David Hume schreef ooit dat het voortduren van een discussie voldoende bewijs is dat de deelnemers langs elkaar heen praten. Bij veel heikele kwesties zoekt Sandel naar een derde weg. Het debat over de rechtvaardige distributie van vermogen en inkomen wordt steevast gevoerd door enerzijds libertariërs (handen af van mijn centen) en egalitaristen (eerlijk zullen we alles delen). Sandel meent echter dat niet ongelijkheid het meest ondermijnend is voor een gemeenschap, maar het vermarkten van zaken die je daar niet aan bloot mag stellen. Hij wil uitgaan van de morele vraag: wat mag er wel en niet met geld te koop zijn? Eén van de voorbeelden die hij noemt is het kopen van politieke invloed. Dat veel burgers het met Sandel eens zijn, blijkt volgens de filosoof uit het onverwachte electorale succes van presidentskandidaten Bernie Sanders en Donald Trump.

Politiek en moraal. Filosofie voor het publieke debat

Michael J. Sandel

Uitgeverij Ten Have; 384 pagina's; euro 29,99.

****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden