Column

Samsom toont wat te lang ontbrak: een beetje moed

Samsom neemt een eigen positie in, gaat het moeilijke verhaal niet uit de weg en laat zich niet begoochelen door de sirenen van het populisme.Beeld anp

De kop 'Emile Roemer is moe' waarmee deze krant afgelopen donderdag de lezers op nogal ongewone wijze wakker maakte, deed mij denken aan het laatste boek van de Britse historicus Tony Judt. De titel van de Nederlandse vertaling van dat boek luidt: 'Het land is moe'. Mooi, maar niet geheel in overeenstemming met de boodschap die Judt poogt over te brengen.

De Engelse titel is adequater: 'Ill fares the land'. Die zin komt uit een gedicht van de achttiende eeuwse Ierse dichter Oliver Goldsmith. Uit het (door mij wat ingekorte) vervolg blijkt de betekenis: "Ill fares the land, where wealth accumulates, and men decay."

De zin had gemakkelijk uit het program van Roemers partij, de SP, kunnen komen. Het gaat slecht met het land waar zich de rijkdom opstapelt en het volk in verval raakt. Judt zag er een aansprekende samenvatting in van de drijfveer van de sociaal-democratie, de politieke beweging die hij aan het eind van zijn leven met lede ogen tenonder zag gaan. In zijn boek uit hij zelfs de veronderstelling dat 'het sociaal-democratische moment niet langer duurde dan de generatie die er de aanzet toe had gegeven'.

De recente peilingresultaten voor de PvdA en de SP lijken die verwachting te logenstraffen. Beide partijen bezetten nu samen 45 zetels in de Tweede Kamer, in de jongste politieke barometer stijgen ze naar 55 - ruim een derde van het electoraat. Eerder een bewijs van levenskracht dan van een naderend sterven. Maar al noemen ze zich allebei sociaal-democratisch, de vraag is of PvdA en SP zomaar bij elkaar zijn op te tellen. De politieke geschiedenis alleen al verzet zich daartegen.

In de formatie van 2006 stond de toenmalige SP-leider Jan Marijnissen, ondanks zijn 25 zetels, na één kop koffie bij de informateur weer op de keien van het Binnenhof. PvdA-aanvoerder Bos stak geen vinger naar hem uit. Zal Samsom het straks anders doen? Het is niet direct te verwachten, uitgaande van de klassieke missie van de sociaal-democratie. Die missie volgt bijna als vanzelf uit de dichterlijke zin waaraan Tony Judt de titel van zijn boek ontleende: de boel bij elkaar houden door herverdeling van de welvaart en verheffing van het volk.

In die missie school de kracht van de beweging, maar openbaarde zich tegelijk de zwakte toen de welvaart groeide en de samenleving individualiseerde. Daardoor werd het steeds moeilijker 'de werkers van hoofd en hand' bij elkaar te houden. Misschien was dat wel een onmogelijke opgave en was het daardoor onvermijdelijk dat naast de PvdA de SP kon groeien als een exclusieve belangenpartij voor de laagste inkomens. Anders dan de klassieke sociaal-democraten deed de SP geen moeite een brug te slaan naar de hogere inkomens; integendeel, zij scherpte de tegenstelling tussen de 'gewone mensen' en de 'elite' juist aan, aldus een leerzaam voorbeeld gevend aan de PVV van Wilders en Bosma.

Op de rechterflank heeft zich feitelijk eenzelfde beweging voltrokken, die ten koste is gegaan van die andere grote volkspartij, het CDA. Even leek het erop dat de religie een sterker bindmiddel was dan de solidariteitsgedachte, maar ook die veronderstelling is onjuist gebleken. Met de neergang van de volkspartijen, die door hun heterogeniteit waren gedwongen belangen tegen elkaar af te wegen, is er volgens Judt slechts de politiek van de belangen, de afgunst, en van de score bij de volgende verkiezingen overgebleven. Hij miste in het politieke leiderschap van deze dagen node de morele en sociale verantwoordelijkheid en het vermogen boven enge partijbelangen uit te stijgen.

In dat perspectief moet het als een lichtpuntje worden beschouwd dat PvdA-lijsttrekker Diederik Samsom poogt die dimensie terug te brengen. Als zijn Oger-pakken daarbij helpen, is dat mooi meegenomen, maar niet de hoofdzaak. Van wezenlijke betekenis is dat hij een eigen positie inneemt, het moeilijke verhaal niet uit de weg gaat en zich niet laat begoochelen door de sirenen van het populisme. Dat is een groot verschil met Rutte en Verhagen, die in 2010 kwispelstaartend achter Geert Wilders aanliepen en, crisis of niet, kopjes gevend met hem op avontuur gingen.

Het is nog te vroeg het optreden van Samsom als een trendbreuk te markeren, al is het veelbelovend als antwoord op het groeiende populisme. Nog altijd laten de peilingen per saldo winst zien voor de populistische partijen en verlies voor de traditionele stromingen. CDA, PvdA en VVD, in naam nog altijd volkspartijen, zijn steeds minder toegerust gebleken voor een politiek die de latente tegenstellingen in de samenleving (tussen jong en oud, hoger- en lageropgeleiden, autochtonen en allochtonen, kosmopolieten en nationalisten) poogt te overbruggen. De aantrekkingskracht van de partij 50+ is in dit opzicht nieuw veeg teken.

Dat is het werkelijke drama van de neergang van de volkspartijen, dat het accent verschuift van integrale belangenafweging naar kille strijd tussen belangen van exclusieve groepen. Daarmee verkeert ook onherroepelijk de brede blik in een enghartige kijk op de dingen. "Politiek gezien", schreef de melancholieke Judt over Amerika en Europa, "leven wij in een land van lilliputters."

De SP noemt zich dus wel sociaal-democratisch, maar van de klassieke missie van deze beweging, het verbinden van verschillende bevolkingsgroepen, wordt alle vriendelijkheid van Emile Roemer ten spijt nog weinig zichtbaar. Herkennen de linkse kiezers dat te elfder ure en kiezen zij voor het gematigde en verbindende alternatief dat Samsom biedt? Het lijkt erop. PvdA en SP delen de analyse dat het niet goed kan gaan met een land waar de welvaart te ongelijk verdeeld is, maar ze verschillen cruciaal in de uitwerking. Samsom maakt dat niet alleen zichtbaar, hij laat ook zien waar het de liberaal Rutte en de christen-democraat Verhagen twee jaar geleden aan ontbrak: een beetje moed om het populisme te weerstaan en een eigen positie te betrekken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden