Column

Samsom moet nu zijn leiderschap laten zien

Het kabinet-Rutte II bijeen in de Treveszaal. Beeld anp

Zelden is zoveel politieke en bestuurlijke onmacht zichtbaar geworden als in deze dagen. Aan de ene kant is er een staatssecretaris, Teeven, die de bescherming van de welvaartsstaat nog verder wil opvoeren door illegaal verblijf strafbaar te stellen. Aan de andere kant verkeert een andere staatssecretaris, Weekers, politiek in het nauw omdat diezelfde welvaartsstaat zo lek blijkt te zijn als een mandje.

De omvang van de fraude met de zorg- en huurtoeslagen, waarvoor Weekers politieke verantwoordelijkheid draagt, is nog niet bekend, maar beloopt volgens de Algemene Rekenkamer een miljard euro. Waar de ene hand van de overheid dus met veel vertoon wordt geheven om ongewenste vreemdelingen te weren, geeft de andere hand blind geld weg aan uitgekookte types, om het even waar ze vandaan komen, als ze hier maar een adres opgeven.

Partijpolitieke motief
Teeven heeft de ironie van deze samenloop nog wat verdiept met de uitspraak dat hij niet weet of zijn maatregel wel het beoogde afschrikwekkende effect zal hebben. Ter verklaring zei hij eind april in het blad Wordt vervolgd van Amnesty International dat 'we wel vaker maatregelen hebben ingevoerd zonder te weten of ze werkten'.

Deze uitspraken maken in elk geval duidelijk dat het partijpolitieke motief de overhand heeft. De VVD wil de PVV van het lijf houden en had in de kabinetsformatie deze concessie van de PvdA nodig in ruil voor instemming met het kinderpardon. De eerste CDA-leider Van Agt zei het al: politiek is voor negentig procent optiek en akoestiek.

Dat mag zo wezen, de onmacht die zich in deze twee kwesties openbaart, laat haarscherp zien hoezeer het de gevestigde politiek de laatste jaren ontbreekt aan doordachte en coherente visies, gebaseerd op analyses van wat er in de wereld aan de hand is. Door dat tekort zijn partijen als VVD, PvdA en CDA beurtelings speelbal geworden van tijd en omstandigheden, die tegelijk een vruchtbare voedingsbodem bleken voor populisme en avonturisme.

Samenhang
Na de vervroegde verkiezingen van 2012, de vijfde in tien jaar, hebben VVD en PvdA ingezet op stabiliteit. Dat is de voornaamste drijfveer van deze coalitie, die zeker op waarde moet worden geschat. Maar het streven naar stabiliteit op basis van de gekozen uitruilmethode verkeert in zijn tegendeel als er, zoals Teeven laat zien, maatregelen op goed geluk worden genomen en een samenhangende inhoudelijke motivering ontbreekt. Daardoor mist het beleid overtuigingskracht en geloofwaardigheid.

PvdA-leider Samsom doet zijn uiterste best nu alsnog die samenhang in het vreemdelingenbeleid aan te brengen. Maar het blijft een moeilijk verhaal: het opvoeren van de afschrikking aan de ene, het versoepelen van vreemdelingendetentie en toelatingsbeleid aan de andere kant. Of het strafbaar stellen van illegaliteit concreet effect heeft of niet, het draagt bij aan het klimaat van verschansing, uitsluiting en het schildpadgedrag dat het Sociaal en Cultureel Planbureau de laatste tien jaar in de samenleving signaleert.

Bovendien levert het een wettelijke basis voor handhaving die onder dit kabinet wellicht terughoudend zal zijn, maar onder een volgend kabinet actief ter hand kan worden genomen. In de Verenigde Staten is het handhavingsbeleid in de eerste plaats gericht op het oppakken van criminelen onder de illegalen, maar er worden ook veel mensen zonder legale status aangehouden die zich oppassend gedragen en een fatsoenlijk leven leiden. De oorzaak is dat de verantwoordelijke dienst op last van de regering een quotum van jaarlijks 400.000 illegalen moet halen.

Bureaucratische dommekracht
Onder de regering-Obama zijn de afgelopen jaren anderhalf miljoen mensen zonder papieren, onder wie een niet geringe minderheid van goedwillenden, gedeporteerd - een term die in Amerika een minder geladen karakter heeft dan hier en vrijelijk wordt gebruikt. Pas nu ligt er een lang verbeid voorstel dat voor de oppassende burgers onder de elf miljoen illegalen de weg naar het staatsburgerschap opent. Maar of dit polderachtige voorstel, van vier Democratische en vier Republikeinse Senatoren, de eindstreep zal halen, is gezien de diepe verdeeldheid tussen beide kampen twijfelachtig. Amerika verschilt in weerwil van zijn reputatie als 'Nation of immigrants' in dit opzicht niet zo heel veel van Europa.

De PvdA gaat ervan uit dat Teeven in zijn beleid niet langer de quota zal hanteren, die al gauw tot bureaucratische dommekracht leiden. Maar dat kan later veranderen, afhankelijk van het kabinet dat er zit.

CDA als voorbeeld
In het conflict tussen PvdA-leider Samsom en de leden van zijn partij staat er dus wel wat op het spel. Voor Samsom is de kwestie een serieuze test van zijn politieke leiderschap. Lukt het hem zowel de partij bijeen te houden als de coalitie met de VVD voort te zetten?

Aan moed en vechtlust ontbreekt het hem niet, maar in deze situatie is er meer nodig, kijkend naar het splijtende effect van de immigratiekwestie in de afgelopen tien jaar. De recente geschiedenis van het CDA kan hem dienen als voorbeeld van wat je als leiderschap aan schade aanricht, als je alleen al een derde van je leden volledig negeert.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden