Column

Samsom kan tot een tweede Drees uitgroeien

Kabinet-Balkenende II maakte een eind aan de illusie dat vanaf 55 jaar het Zwitserleven kon beginnen Beeld anp

PvdA-leider Samsom vertelde vorige week op de Bilderbergconferentie dat hij zijn tienjarig lidmaatschap van de Tweede Kamer op 'Dreesiaanse wijze' had gevierd. Sober dus. Naderhand wilde hij wel zeggen hoe sober: 'Een kop koffie met een puntje appeltaart.' Wilde hij met dit beeld zeggen dat de dagen van het biefstuksocialisme voorbij zijn of had hij er nog iets anders mee voor?

Hoewel de traktatie Drees vermoedelijk nog te overdadig was geweest, wilde Samsom in de eerste plaats duidelijk maken dat er eigenlijk weinig viel te vieren. In zijn ogen heeft de politiek in de eerste tien jaar van deze eeuw dusdanig verzaakt in het op orde brengen van het huis dat nu, met een aanhoudende economische crisis, dubbel hard ingrijpen is geboden. De algemene verontschuldiging diende dus ook ter rechtvaardiging van het harde, diep insnijdende beleid waarvoor hij en VVD-leider Rutte hebben getekend.

Er schuilt natuurlijk ironie in dat de leiders van de coalitie zich voortdurend op Drees beroepen. Deze politieke voorvader van Samsom legde in 1946 als minister van sociale zaken de basis voor het optrekken van de naoorlogse verzorgingsstaat met zijn noodwet voor een ouderdomsvoorziening. Samsom en Rutte is het er juist om te doen dit riant opgetuigde huis sterk te versoberen. Niet alleen de wereldwijde economische crisis noopt daartoe, ook de groeiende financiële last van de vergrijzing van de bevolking.

Samsom heeft gelijk dat de politiek te laks is geweest met maatregelen om de gevolgen van juist dit verschijnsel, dat zo voorzienbaar was, te tackelen. Dat falen openbaarde zich al eerder dan in het afgelopen decennium. Ook in de jaren negentig, toen de kabinetten-Kok de toon aangaven, bewoog de hoofdstroom zich angstvallig om de heilige koeien van de ouderdomsvoorzieningen en de hypotheekrenteaftrek heen. De oorzaak was het pak slaag dat de kiezers in 1994 aan het CDA van Elco Brinkman hadden uitgedeeld vanwege het voornemen de sociale uitkeringen, inclusief de AOW, voor vier jaar te bevriezen.

Als ergens de oorsprong van het moderne populisme in de Nederlandse politiek moet worden gezocht, is het in dit rampjaar voor de gevestigde partijen. Het CDA verloor twintig zetels, de PvdA raakte er twaalf kwijt. Tegelijkertijd deden twee ouderenpartijen, met tezamen zeven zetels, hun intrede in de nationale arena. Het was voor het eerst dat zich zulke grote electorale verschuivingen voordeden. Dat joeg de schrik er bij 'de grote drie' goed in, terwijl het avonturiers tot voorbeeld strekte.

De christen-democraat Balkenende was in de periode 2003-2006 de eerste gevestigde politicus die het aandurfde de prepensioenen aan te pakken. Zijn tweede kabinet maakte een eind aan de illusie dat vanaf 55 jaar het Zwitserleven kon beginnen. Maar de pensioenen zelf en de hypotheekrenteaftrek bleven politiek taboe, terwijl de 'grijze dageraad' (een beeld van de Amerikaanse econoom Peter Peterson uit 1999) onontkoombaar naderbij kwam. Het getuigt dus van politieke moed dat Samsom en Rutte nu een politiek van de terugtocht inzetten. De moeilijkheidsgraad van deze opgave is echter niet gering: hoe voer je een welvarende natie terug naar een kop koffie met een karige punt appeltaart?

Hoewel iedereen de vergrijzing al van verre kon zien aankomen, zijn de implicaties nog verre van gemeengoed. In Japan riep minister Aso (what's in a name) onlangs de ouderen op 'sneller dood te gaan'. Hij verontschuldigde zich naderhand, maar de sociale druk op ouderen neemt evident toe, nu de vergrijzing gepaard gaat met een krimpende beroepsbevolking als gevolg van drastisch afgenomen geboortecijfers. In Japan doet zich dit verschijnsel, dat zonder precedent is, het sterkst voor, gevolgd door Europa, met name Duitsland en Italië. In de VS is het probleem relatiever dankzij de immigratie, een oplossing die in Japan en Europa veel sterker omstreden is door de spanningen die het gevolg zijn.

Maar in alle ontwikkelde landen doet zich de fnuikende schaarbeweging voor dat steeds minder jonge mensen voor steeds meer ouderen de lasten moeten dragen. De WRR, de onafhankelijke denktank van de regering, waarschuwde in 2006 nogmaals indringend voor deze groeiende tegenstelling, maar opnieuw vergeefs. Samsom en Rutte staan nu voor de opgave de natie te verzoenen met een lager welvaartsniveau, te lang in stand gehouden taboes te doorbreken en zich tegelijk de populisten van deze tijd, zoals de partij 50-plus van Henk Krol, van het lijf te houden.

Brinkman heeft achteraf gezegd dat hij in 1994 is gestruikeld over zijn ongeduld. Hij wilde te veel ineens. Politiek is, zoals Bas de Gaay Fortman zei, 'de kunst van het ivoordraaien', een ambacht dat om geduld vraagt en vermoedelijk daardoor onder invloed van het populisme verloren lijkt gegaan. Zelfs het CDA wekt nu de indruk te bezwijken voor een oppositie naar populistisch model: snel scoren zonder acht te slaan op consistentie, feiten en een breder perspectief.

Nadat hij zijn ouderdomspensioen in 1946 door het parlement had geloodst, stak de niet-roker Drees een sigaret op. Tegenover een stomverbaasde ambtenaar gaf hij als verklaring: 'Ik vind dat ik dit verdiend heb.' Samsom hield het bij zijn jubileum als Kamerlid bij een appelpuntje omdat hij vond dat hij eigenlijk niks verdiend had. Dat is een heel verschil. Maar Samsom kan zich revancheren en de Drees van de terugtocht worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden