Samenwerken als het kan, naar de rechter waar nodig

'Het milieu is verworden tot een moralistische stok om ondernemers, boeren en bedrijven mee te slaan', zei minister Verhagen onlangs. De natuurbeweging zegt zich juist pragmatischer op te stellen dan voorheen.

Terwijl de natuurorganisaties feest vieren omdat de rechter de vergunning voor een kolencentrale in de Eemshaven heeft vernietigd, krijgt de milieubeweging van minister Maxime Verhagen onderuit de pan. "Het milieu is verworden tot een moralistische stok om ondernemers, boeren en bedrijven mee te slaan die hun boterham proberen te verdienen."

Verhagen sprak deze woorden vorige week op het Christelijk Sociaal Congres in Doorn. Dat deed hij op de dag dat de Raad van State de natuurvergunning voor de bouw van de kolencentrale in de Eemshaven vernietigde en een streep haalde door het besluit om de vaargeul uit te diepen. Dat laatste is nodig voor de zware kolenschepen.

Met de kolencentrale die door energiebedrijf Essent gebouwd wordt, is een investering van 2,6 miljard euro gemoeid. Het is voor Verhagen en de provincie Groningen daarom moeilijk voorstelbaar dat de uiteindelijke bouw van de kolencentrale door de natuurbeweging wordt afgeblazen. "Die kolencentrale komt er", zei Verhagen op de dag van de rechterlijke uitspraak.

Het stoort ondernemers, de provincie en de minister dat de milieubeweging bij machte is om zo'n enorm project maanden stil te leggen of zelfs af te blazen. Volgens werkgeversorganisatie VNO-NCW is al dat geprocedeer in Nederland nergens goed voor. "In het geval van Essent wist niemand tot de uitspraak van de Raad van State waar hij aan toe was. Het herexamen van het energiebedrijf is evenals de betekenisloze feestjes van de protesterende partijen, zonde van het geld en alle inspanningen", aldus een woordvoerder. De werkgeversorganisatie pleit ervoor dit soort eindeloze procedures efficiënter en sneller te laten verlopen.

Verhagen gaat nog iets verder. Hij zei op hetzelfde Christelijk Sociale Congres in Doorn dat 'extreme tendensen in de milieubeweging, die aanzienlijk aan invloed hebben gewonnen, tot een bedrijfstak an sich zijn verworden. Volgens die tendensen moeten mensen bijna intrinsiek worden beschouwd als indringers en vervuilers van de biosfeer, waarvan er vooral te veel zijn, en die je als storende elementen uit de natuur moet verbannen.'

Wint die extreme milieubeweging waar Verhagen het over heeft inderdaad aan invloed in Nederland? Of staat de overwinning inzake de kolencentrale op zichzelf? "Ik verbaas me over de uitspraken van Verhagen", zegt Ron Wit van Natuur en Milieu. "Een heel groot deel van de milieubeweging werkt samen met het bedrijfsleven en de overheid. We proberen ons juist constructief op te stellen."

Wit somt op: "Met Nuon, dat in eerste instantie ook van plan was om in het Noorden een kolencentrale te bouwen, hebben we afgesproken niet naar de rechter te stappen omdat het energiebedrijf heeft aangegeven in ieder geval tot 2020 de centrale op gas te stoken in plaats van op kolen. Met bedrijven als Rabobank en Achmea maken we afspraken over het meer vanuit huis werken, zodat de auto minder wordt gebruikt. Zelfs met minister Verhagen hebben we zaken kunnen doen. Bijvoorbeeld dat in kolencentrales biomassa bijgestookt wordt, dat het gemakkelijker wordt voor flateigenaren om zonnepanelen op het dak te leggen en we hebben afgesproken dat bedrijven moeten laten zien waar de biobrandstoffen die zij gebruiken, vandaan komen."

Alleen als het echt niet anders kan, stapt Natuur en Milieu volgens Wit naar de rechter. "Het is niet onze eerste optie."

Ook politicoloog Hein Anton van der Heijden, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, deelt de visie van Verhagen niet. "De milieubeweging wordt juist steeds pragmatischer", zegt Van der Heijden die al jarenlang onderzoek doet naar natuur- en milieuorganisaties. "De organisaties kijken hoe en waar ze de meeste kans op succes hebben."

In het geval van de kolencentrale in de Eemshaven is dat niet anders. Het beschermen van de natuur is niet het belangrijkste doel voor bijvoorbeeld Greenpeace, maar de milieuorganisatie weet dat ze bij de rechter de grootste kans maakt op een overwinning op dit onderdeel. Volgens Van der Heijden ageerde de milieubeweging in het verleden vooral tegen het vrije ondernemersschap en zijn maatschappelijk onwenselijke gevolgen. "Die principiële doelstellingen zijn meer op de achtergrond geraakt. De milieubeweging is pragmatischer geworden. Ze kijkt heel duidelijk waar ze winst kan behalen."

Een voorbeeld van die houding zijn de protesten tegen de aanleg van de Tweede Maasvlakte. Van der Heijden: "De enige die zich lange tijd op principiële gronden heeft verzet tegen de aanleg, was Milieudefensie. Met als belangrijkste punt: het extra goederenvervoer zou zorgen voor veel te veel schadelijke emissies. Maar op een gegeven moment werd duidelijk dat de rechter geen uitspraak zou doen in het voordeel van Milieudefensie op dit onderdeel. De organisatie bond in en sloot een deal met de gemeente Rotterdam, onder meer over natuurcompensatie."

De rechter wordt vaker opgezocht dan in het verleden, merkt Van der Heijden op. "Acties worden alleen gevoerd als de milieubeweging het gevoel heeft dat deze begrepen worden door de maatschappij. Neem bijvoorbeeld de Eemshaven. Essent bouwt weliswaar een kolencentrale, maar Nuon en andere bedrijven zetten ook energiecentrales neer die de natuur schade zouden kunnen berokkenen. Je zou best actie kunnen voeren tegen alle activiteiten, maar de Eemshaven levert ook een hoop werkgelegenheid op. Dan maken milieuorganisaties een afweging of zo'n actie wel zin heeft en of de campagne begrepen wordt in de regio."

In het geval van de Eemshaven koos de milieubeweging, in samenwerking met tal van regionale organisaties, voor de juridische weg en maakte het alleen bezwaar tegen de kolencentrale. Puur juridisch bekeken is de milieubeweging niet de echte overwinnaar, zegt Frans Rooijers, directeur van energie-onderzoeksbureau CE Delft. "Greenpeace verschijnt overal in de media, maar de Waddenvereniging, noordelijke milieufederatie en Duitse omwonenden hebben een stevige rol in de procedures. Zij hebben het voor elkaar gekregen dat er beter moet worden gekeken naar de effecten op de regionale natuur, iets waar zij al jarenlang voor strijden. Er zitten bij natuurorganisaties ontzettend veel professionals die heel goed weten hoe de wet in elkaar zit."

In de toekomst zullen met name de natuurorganisaties nog veel vaker van zich laten horen, denkt Van der Heijden: "Op dit moment trekt de regering zich weinig aan van Europese wetten en regels. Kijk naar de discussie rond de Hedwigepolder die staatssecretaris Bleker ondanks eerder gemaakte afspraken niet onder water zet. Als die zaak wordt aangekaart bij de rechter weet ik zeker dat natuurorganisaties veel kans maken. Want het gaat in tegen Europese regelgeving. Wat dat betreft vraagt iedere politieke context om eigen actiemiddelen. In dit tijdsbestek vallen de organisaties vaker dan vroeger terug op juridische procedures."

Minister Verhagen wil meer realisme in het duurzaamheidsdebat. Dat zei hij vorige week op het Christelijk Sociaal Congres in Doorn. "We moeten een stap terugzetten van zoiets abstracts als duurzaamheid van de hele planeet. Het is tijd voor minder symboolpolitiek en meer realisme binnen het milieudebat."

'Tijd voor meer realisme binnen het milieudebat'
De symboolpolitiek is volgens Verhagen te wijten aan het feit 'links' het onderwerp heeft gekaapt. "Bij sommige partijen en bewegingen kwam een soort mutatie tot stand van rood naar groen. Om het gechargeerd te zeggen: de aarde werd het volgende slachtoffer dat gered moest worden van een uitbuitende westerse cultuur - zoals eerder het proletariaat, de derde wereld en de jeugd die bevrijd moest worden." Volgens Verhagen moet het milieu af van het stempel: anti-kapitalistisch, anti-boeren en anti-bedrijven.

Verhagen wil het onderwerp terug veroveren op links. "Want de missie van duurzaamheid is de missie van een goed rentmeester." Dat laatste is een typisch christelijk onderwerp. Door een Green Deal te sluiten waarin het bedrijfsleven en andere kennisinstellingen worden betrokken, hoopt Verhagen een nieuwe duurzame beweging tot stand te brengen.

Volgens Verhagen moeten de middelen ingezet worden op de meest efficiënte vormen van duurzame energie. "We moeten van kennis en kunde naar kassa."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden