Samenleving zonder glazuur

Film | Bij schrijver J.G. Ballard kan het alledaagse leven zo in een hel veranderen. Nu is zijn roman 'High-Rise' verfilmd.

De Engelse regisseur Ben Wheatley was als tiener al gek op de boeken van zijn landgenoot J.G. Ballard (1930-2009). Vooral het aspect van de tegencultuur sprak hem aan, het subversieve van romans als 'Crash' en 'High-Rise', die allebei in de jaren zeventig verschenen. Omdat 'Crash' twintig jaar geleden al onder handen werd genomen door David Cronenberg, boog Wheatley zich over een andere favoriet, 'High-Rise' waarin de hel losbreekt onder de bewoners van een luxe woontoren in Londen. In interviews zei Wheatley er (ter verdediging?) alles aan gedaan te hebben om de 'Ballardian tone' in zijn film - die vandaag de bioscoop bereikt - te handhaven. Maar wat is dat eigenlijk, het Ballard-geluid?

Misschien moeten we even terug naar 1996, en de autowrakkenseks van 'Crash'. James Spader, Holly Hunter en Rosanna Arquette doen het niet zomaar op de achterbank van een auto, ze ontlenen hun seksuele opwinding aan het zien en ondergaan van auto-ongelukken. In een vreemd, ontkleurd universum toont Cronenberg hoe een hele cultus is ontstaan rond de erotiek van auto-ongelukken. Het liefdesspel bedrijven in een crashende auto is het summum, waarna autowrakken, verminkte lichamen, littekens en protheses voor nieuw genot zorgen. Controverse gegarandeerd. 'Crash' werd twintig jaar geleden zelfs enkele maanden verboden in Engeland.

Dat Cronenbergs film, in navolging van Ballards boek, een polemische vertelling was, een metafoor voor de technologie die ons leven beheerst en ons lichaam en bewustzijn binnendringt - zie de versmelting van mens en machine, lichaam en staal - werd niet overal even snel opgepikt. De Engelse schrijfster Zadie Smith gaf het ruiterlijk toe in een interessante introductie die ze twee jaar geleden schreef voor een nieuwe uitgave van 'Crash'. "Ik begreep Ballards romans niet", schrijft ze verwijzend naar haar studententijd, "en vooral Crash niet." Maar dat veranderde toen ze zich in zijn leven en denkbeelden verdiepte.

James Graham Ballard had in zijn jeugd twee jaar in een Japans interneringskamp in Shanghai gezeten, oorlogservaringen die hij met zich meedroeg en die hem hadden geleerd dat het comfortabele, alledaagse leven, op school, thuis, in een nacht ontmanteld kon worden.

Ballard schreef ook over zijn oorlogservaringen in zijn roman 'Empire of the Sun', die in 1987 verfilmd werd door Steven Spielberg. Christian Bale, 13 jaar, speelt het Britse jongetje uit een gegoede familie dat van de ene op de andere dag in een oorlogshel terechtkomt. Hij overleeft met slimheid, door zich aan te passen aan de omstandigheden. Hij zegt het letterlijk: ik heb vandaag een nieuw woord geleerd, 'pragmatisch'.

En dat is exact hetzelfde woord waarmee de hoofdpersoon in 'High-Rise' samenvalt, de nieuwe bewoner van de luxe woontoren gespeeld door Tom Hiddleston die niets doet als er een orgie van geweld uitbreekt. Hij past zich aan, beweegt mee, alles om maar geaccepteerd te worden, waarmee de pragmaticus uitgroeit tot het gevaarlijkste personage.

Apocalytpische dystopieën als verlengstukken van oorlogservaringen, Ballard was er een meester in. Kalm en precies beschreef hij een wereld zonder glazuur, een samenleving waarvan het glazuur - pats boem - loslaat. Zadie Smith prees 'Crash' bij nader inzien als een existentialistisch boek met een heel eigen, gedurfd geluid. Het Ballard-geluid waar Ben Wheatley in zijn 'High-Rise'-verfilming een gooi naar doet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden