Samenleving zonder geweten is verloren samenleving

Gisteren was het 'Wereld persvrijheid dag'. Zeven organisaties die zich inzetten voor de vrijheid van meningsuiting - Index on Censorship, International Parliament of Writers, Article 19, International Rushdie Defence Committee, AIDA, Amnesty International (beroepsgroep journalisten) en de Internationale PEN - schonken overal waar ze konden, aandacht aan de bedreigingen waaraan journalisten en schrijvers in tal van landen blootstaan. In ons land gebeurde dat onder andere met een bijeenkomst in de Balie in Amsterdam, waar de voorzitter van Index on Censorship Nederland, prof. Mineke Schipper, de hierbij afgedrukte inleiding hield.

In 1994 verloren minstens 115 journalisten hun leven vanwege of tijdens het uitoefenen van hun beroep. Het 'normale' aantal van omgekomen journalisten per jaar ligt ergens tussen de 50 en 80. Het afgelopen jaar was dat zoveel hoger vanwege uitzonderlijke omstandigheden.

Een daarvan was het conflict in Rwanda, waar 48 journalisten het slachtoffer van werden, bijna de helft van het totale aantal dat dit kleine land rijk was.

Een tweede oorzaak van de toename is het moslim fundamentalisme in de Magreb. Het afgelopen jaar verloren minstens 18 journalisten in Algerije hun leven en 2 in Egypte, waar ook de schrijver en Nobelprijswinnaar Naguib Mahfouz werd neergestoken. Mahfouz overleefde. Het tijdelijk opsluiten van journalisten is de afgelopen tijd in Egypte verontrustend gewoon geworden. De vrije pers in Algerije wordt van twee kanten bedreigd en onder druk gezet, zowel door de aanhangers van de jihad als van de kant van de militair gesteunde overheid. Voortdurende bedreiging met de dood maakt iemands leven ondraaglijk. De journalist Said Mekbel (56) werd op 3 december twee maal door het hoofd geschoten, waarna hij in een ziekenhuis overleed. Hij had twee eerdere aanslagen overleefd. In zijn laatste kranteartikel schreef hij: “Niemand wil me op straat herkennen, geen vriendelijke groet of aardig woord meer. Ik heb de indruk dat ik verdwenen ben, dat ik dood ben. En soms is dat gevoel zo intens dat ik de krant opsla om te zien of erin staat dat ik vermoord ben.”

In Centraal- en Zuid-Amerika kwamen minstens 12 journalisten om onder verdachte omstandigheden, in Colombia (5), Mexico (3), Guatemala (2), Brazilië (1) en Jamaica (1). Drugshandel, mafia en politiek werken bij het ensceneren van zulke moorden nogal eens samen. Naast doodsgevaar zijn ook gevangenschap, bedreiging en intimidatie er deel van het leven van verslaggevers.

In Azië zitten grote aantallen schrijvers en journalisten met lange gevangenisstraffen vanwege hun geschriften. In China zeker dertig, sommigen sinds de Tiananmen-gebeurtenissen in 1989, anderen veel langer, zoals de na 14 jaar voor korte tijd vrijgelaten Wei Jingsheng die opnieuw gearresteerd is. In Myanmar (Birma) zitten 13 schrijvers en journalisten gevangen, terwijl in Zuid-Korea 13 journalisten, schrijvers en uitgevers die contact hebben met Noord-Korea of gegevens publiceren die uitgelegd worden als pro-Noord-Korea, gevangen zitten op grond van veiligheidswetten.

In Oost-Europa bestaat alleen in Rusland meer persvrijheid dan vroeger. De autoriteiten worden er inmiddels veelvuldig bekritiseerd, terwijl in andere voormalige Sovjet-republieken nog vrijwel geen persvrijheid heerst. De mafia wordt steeds actiever met de daaraan verbonden gevaren voor journalisten. Vier werden er gedood in Tadjikistan, 3 in Rusland en 1 in Georgië. De afscheiding van Tsjetsjenië heeft het leven gekost aan 2 journalisten en een fotograaf. Andere verslaggevers werden bedreigd, lastiggevallen of raakten gewond door ongecontroleerde Russische troepen.

Voormalig Joegoslavië is en blijft een schande voor Europa's geloofwaardigheid op het gebied van de mensenrechten. Meer dan 70 journalisten hebben de laatste drie jaar het recht op vrije nieuwsgaring met hun leven betaald. Het afgelopen jaar stierven 7 journalisten in Bosnië-Herzegowina. Op velen van hen wordt gericht geschoten: je auto van het opschrift Press voorzien is zoiets als je eigen doodvonnis ondertekenen.

Volgens het Writers in Prison Report van International PEN combineert Turkije alle mogelijke vormen van censuur en vervolging: meer dan 60 schrijvers en journalisten zitten gevangen in verband met wat ze publiceerden. Er zijn ook verontrustende gevallen van dood en verdwijning van journalisten en van oneerlijke processen, in de zin dat in Koerdisch Zuidoost-Turkije veel schrijvers gemarteld worden bij hun eerste opsluiting en dan later gevonnist worden op grond van zogenaamde bekentenissen.

Vrijheid van meningsuiting in West-Europa wordt voor kennisgeving aangenomen. Toch is een aantal zaken ook hier tamelijk verontrustend: media-magnaten die een overheid controleren, huizen en kantoren van journalisten die doorzocht worden, documenten die in beslag genomen worden, nieuwe inperkende perswetten en een door de Europese Unie ontworpen 'geheimhoudingscharter'.

Groei van rechts extremisme in West-Europa leidt tot geregelde melding van gewelddadigheden tegen journalisten die activiteiten van fascistische groepen verslaan of die in positieve zin over minderheden schrijven: in Duitsland bijvoorbeeld een joodse schrijver over de holocaust, in Frankrijk journalisten die over een neo-nazibijeenkomst publiceerden, in Griekenland twee academici die over de Macedonische kwestie hadden geschreven - ze werden met de dood bedreigd door extreem rechts in hun eigen land.

Eén positief punt: het Britse verbod voor omroepen om informatie over Sinn Fein en paramilitaire groepen uit te zenden werd in september 1994 opgeheven.

Toename van geweld is wellicht te wijten aan het feit dat conflicthaarden niet alleen opvlammen tussen landen maar ook tussen groepen binnen één land: oorzaak daarvan is de toename van etnische, religieuze en nationalistische onverdraagzaamheid van de kant van extremistische godsdienstige en politieke organisaties, paramilitaire groepen en criminele netwerken.

Vroeger was er angst voor buurlanden, nu is er steeds vaker ook angst voor buren met wie men vroeger in vrede leefde. Voorbeelden te over: Bosnië, Albanië, Algerije, Angola, Azerbeidjan, Turkije, Griekenland, India, Iran, Irak, Soedan, Sierra Leone, Nigeria, Rwanda, Egypte enz.

Het meest recente Writers in Prison Report vermeldt voor de tweede helft van 1994 de volgende cijfers over schrijvers en journalisten samen: gedood - 86; verdwenen - 38; gevangen - 241; kort vastgehouden - 162; uitgewezen - 18; veroordeeld - 152; aangevallen - 42; met de dood bedreigd - 39; vrijgelaten - 46; totaal aantal nieuwe gevallen sinds het vorige rapport - 446.

De bekende Poolse dissidente schrijver Adam Michnik schreef in 1983 vanuit de gevangenis een brief aan de minister van binnenlandse zaken die het met hem op een akkoordje probeerde te gooien: als Michnik Polen voorgoed zou verlaten, zou hij “met kerst al vrij rondlopen in Frankrijk”, zo had de minister hem laten weten op 10 december 1983. “In het leven van ieder fatsoenlijk mens”, antwoordde Michnik, “komt een moeilijk moment, wanneer de eenvoudige uitspraak dit is slecht en dat is goed een hoge prijs vraagt.” Voor wie integer is gaat het op zo'n moment niet om de prijs die betaald moet worden, maar om de zekerheid dat goed goed is en slecht slecht. Om te weten wat dat inhoudt is een menselijk geweten nodig, onderscheid tussen goed en kwaad: “U weet misschien niet”, vervolgt hij zijn brief, “dat liegen en beledigen niet deugt, dat verraad slecht is, opsluiten en moord nog erger. Het doet er niet toe dat ze u zo goed uitkomen - ze zijn verboden. Wie verbiedt ze? Generaal, u mag dan de machtige minister van binnenlandse zaken zijn, u mag gesteund worden door een macht die zich uitstrekt van de Elbe tot aan Wladiwostok en door de hele politiemacht van dit land, u mag miljoenen zlotys hebben om geweren, waterkanonnen, afluisterapparatuur, onderdanige collaborateurs, informanten en journalisten te kopen, maar iets onzichtbaars, een voorbijganger in de nacht, verschijnt voor u en zegt: dit moet u niet doen. Dat is het geweten.”

Het is bijna 5 mei. Er wordt steeds harder geroepen dat al dat herdenken nu wel eens afgeschaft kan worden. Herdenken, denk ik, kan een manier zijn om wat toen gebeurd is te verbinden met de gevolgen van geweld in de wereld van vandaag. Er wordt steeds opnieuw geprobeerd de stem van het geweten, waar Michnik het over had, uit te schakelen. De eerste stap is in zo'n geval dat het vrije woord de mond wordt gesnoerd met alle middelen die hiervoor genoemd werden.

Een samenleving die geen beroep meer kan doen op een geweten, op een verschil tussen goed en kwaad, is een verloren samenleving. In een samenleving waar brute kracht en fysiek geweld regeren, is de vrijheid van meningsuiting ten dode opgeschreven. De Engelse schrijver en criticus E. M. Forster schreef in 1939 dat creativiteit en goede menselijke relaties alleen kunnen bestaan in de pauze waarin het geweld het even niet voor het zeggen heeft, de momenten van 'beschaving'. Het is zaak om zulke pauzes overal en altijd zo lang mogelijk te laten duren. Dictatuur en onvrijheid trekken vernietigende sporen door kwetsbare en altijd weer voorlopige beschavingen.

“Vrijheid is het recht om mensen te vertellen wat ze niet willen horen,” zei George Orwell ooit. Vrijheid van meningsuiting is door de geschiedenis heen nooit vanzelfsprekend geweest. Er wordt altijd en overal een prijs voor betaald door moedige mensen met een geweten dat nee zegt tegen dictatuur en censuur. Op de bres staan voor de vrijheid van het woord bekopen schrijvers en journalisten in tientallen landen met gevangenschap of hun leven. Op International Press Freedom Day schudden deze gevangenen en doden ons geweten wakker. Ze waarschuwen ons niet te vergeten hoe kostbaar en kwetsbaar het vrije woord is. Herdenken is hard nodig: een pauze is zomaar voorbij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden