Samenleven vergt vrije wil

Populair-wetenschappelijke discussies over de oorzaken van ons gedrag worden steeds vaker gedomineerd door de hersenwetenschappen. Dat lijkt me geen goede trend. Je kunt een depressie niet simpelweg reduceren tot het ontbreken van een stofje in je brein of de puberteit tot een onvolgroeide prefrontale cortex. Alsof je een vliegreis naar Amerika beschrijft in termen van zwaartekracht en luchtdruk.


Zoals ik eerder al schreef, is het brein het mechanisme dat informatie uit de omgeving verwerkt en via chemische processen omzet in acties. Kennis over het brein geeft antwoord op de hoe-vraag, maar zeker niet op de waarom-vraag. En die laatste is vaak veel interessanter.


Neem nu de vrije wil. Eeuwenlang hebben filosofen en ethici geworsteld met de vraag of de mens zich bewust is van waarom hij iets doet of vindt. Antwoord op die ingewikkelde kwestie heeft gevolgen voor bijvoorbeeld de rechtspraak (kunnen we de psychopaat wel verantwoordelijk stellen voor zijn misdaad?).


Veel hersenwetenschappers concluderen op grond van onderzoek dat de vrije wil een illusie is. Hoe ziet zo'n experiment eruit? Iemands hersenactiviteit wordt gemeten terwijl hij een stopwatch ziet lopen en deze met de hand kan stoppen. Wat blijkt? Er wordt bij iemand al hersenactiviteit gemeten voordat hij zich ervan bewust is dat hij zijn hand wil bewegen.


Het is wat te voorbarig om op grond van dit simpele experiment te concluderen dat de vrije wil niet bestaat. Een vruchtbaarder benadering van dit probleem is de mogelijke functie van de vrije wil te onderzoeken.


Evolutie levert functionele eigenschappen en bijproducten op. Als de vrije wil bestaat, is het misschien een bijproduct van een eigenschap die voordeel biedt. Zelfbeheersing is nuttig voor de mens, bijvoorbeeld om niet al het voedsel tegelijk op te eten. De vrije wil staat je dan toe eerst voor het voorgerecht en dan voor het hoofdgerecht te kiezen (of omgekeerd).


Maar misschien heeft de vrije wel direct nut. Daarvoor moeten we diep graven in de menselijke evolutie. De vroege mens kon alleen overleven door samen te werken in groepen. Daarvoor was het nodig dat mensen zich aan de regels van die groep hielden en relevante zaken leerden. Maar wélke regels en lessen, dat hing af van de omgeving. Om te overleven in de woestijn moet je andere dingen doen dan in de jungle.


Mensen moesten dus openstaan voor beïnvloeding van andere groepsleden om zich aan de cultuur van de groep aan te passen. Anders overleefden ze niet en liep hun genetische lijn dood. De vrije wil zorgt er dus voor dat mensen zich openstellen voor beïnvloeding (zoals via training en onderwijs).


Amerikaanse psychologen deden een experiment waarbij de ene groep mensen een essay las waarin bepleit werd dat vrije wil bestaat en de andere groep dat die niet bestaat (hier werd gezegd dat je genen verantwoordelijk zijn voor je gedrag). Vervolgens deden mensen in beide groepen een samenwerkingstaak. De vrije wil-mensen gedroegen zich minder egoïstisch en voelden zich meer verantwoordelijk.


Een simpel gedachtenexperiment laat zien waarom de notie van een vrije wil wel degelijk ingebakken is bij de mens. Stel je hebt twee groepen, de ene beschikt over mensen met een vrije wil die zich bewust zijn van de consequenties als ze stelen of iemand ombrengen. De andere groep leeft zonder vrije wil en zijn leden kunnen niet verantwoordelijk worden gesteld voor hun acties. Welke groep zal het dan beter doen in een onderlinge strijd? En van welke groep maakt u liever deel uit?


Nu kan het zijn dat de evolutie ervoor heeft gezorgd dat niet de vrije wil bestaat, maar de illusie ervan. Zolang iedereen er maar in gelooft, functioneert de samenleving beter. Ook dat lijkt me onaannemelijk. De beste manier om iemand te bedriegen is zelf in je leugen te geloven. Zo is het ook met de vrije wil. Het is makkelijker ervan uit te gaan dat de ander een vrije wil heeft, als je er zelf over beschikt. Zonder vrije wil geen samenleving. Hersenwetenschappers, word wakker!


Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit en verbonden aan de Universiteit van Oxford.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden