Samen door het midden, nu ieder voor zich

Diederik Samsom en Mark Rutte tijdens de presentatie van het regeerakkoord in 2012.Beeld anp

Nadat het regeerakkoord was uitgevoerd, dit voorjaar, konden PvdA en VVD weer zichzelf zijn. De een links, de ander rechts. Maar scherp manoeuvreren lijkt de VVD makkelijker af te gaan. Misschien kunnen de sociaal-democraten nog wat leren van de 'borrelpraat' van de liberalen.

De tweede woensdag van april 2015 begint voor de 36 leden van de PvdA-fractie als een woensdag als alle andere, maar eindigt met een nieuw elan. Die dag arriveren ze op het Binnenhof met de inmiddels gebruikelijke mix van gelatenheid en realiteitszin waarmee ze dagelijks door het leven gaan. De Statenverkiezingen zijn net achter de rug, waarbij ondanks immense inspanningen de Partij van de Arbeid opnieuw verloor - veertig procent van de 104 zetels in de Provinciale Staten maar liefst.

Ze voelen zich minder vrij dan ze zich hadden voorgesteld. Ze zijn in de positie om Nederland een beetje beter te maken, maar er zijn taboes. Die liggen vast in het regeerakkoord: 'Bruggen slaan', van VVD en PvdA. Het ligt op hun bureaus, zit als standaarditem in hun tassen. Gele fluorescerende strepen staan door de zinnen over hun portefeuille. Vóór de Kamerleden ergens iets van vinden, steeds opnieuw, vlooien ze dat akkoord door, op zoek naar hindernissen. Staat er niets over in, dan is het 'vrij' - dan is het mogelijk er iets van te vinden - met toestemming van de dagelijkse fractieleiding.

Volgende slachting
Het is geen sfeer waar een creatieveling zich thuisvoelt, eerder een voor doorgewinterde diplomaten. Voor mensen met doorzettingsvermogen en uithoudingskracht. Bovendien: er zijn dan, een jaar eerder, al verloren gemeenteraadsverkiezingen geweest, verloren Europese verkiezingen. En dan is er nog wat komen gaat: de Kamerleden wacht dat weekend een volgende slachting, op de politieke ledenraad. De eerste moties zijn al binnen, waarin met klem wordt gevraagd om een andere dan de huidige 'neoliberale koers'. Twee jaar al zit de PvdA in een kabinet met VVD. Maar de leden zien alleen VVD-beleid.

Maar die dag eindigt met - zowaar - iets van strijdbaarheid. Dat komt door Diederik Samsom, de fractievoorzitter. Vanaf vandaag, hield hij zijn fractie voor, gaan we alles anders doen. We gaan ons onderscheiden. We gaan inzetten op echte PvdA-onderwerpen. Werk, zorg, onderwijs, duurzaamheid en integratie. Wat is er immers te verliezen?

Kloekmoedig gaan ze op huis aan, de Kamerleden. Jacques Monasch zegt dat het "links-progressieve kompas scherper wordt afgesteld", Jan Vos kondigt aan dat "ieder Kamerlid zichzelf in de spiegel moet aankijken en zich afvragen: ben ik voldoende zichtbaar? Zo niet, maak een plan." "Het regeerakkoord is uitgevoerd. Ik voel me nergens meer aan gehouden", zegt Mei Li Vos later op een bijeenkomst in Amsterdam. Wat haar betreft kan de PvdA keihard linksaf slaan. Ook op de ledenraad is dat het voornemen. De PvdA zal zó ver naar links overhellen dat de coalitie net niet scheurt.

Helaas. De peilingen werden er niet beter op. Of komt dat nog? Want vandaag, een kwartaal later, de Tweede Kamer gaat met reces, lijkt het alsof het met die koene houding van de PvdA nog niet helemaal is gelukt.

Mark Rutte op het Binnenhof.Beeld anp

Sterker nog; als je niet beter wist, zou je zomaar kunnen denken dat ieder Kamerlid van de Partij van de Arbeid voortdurend uitzinnig is van vreugde. Juni bijvoorbeeld, was voor de sociaal-democraten grotendeels één grote juichkreet. 'Blij dat het kabinet het eens geworden is over een belastingplan waar Nederland mee aan het werk kan', schreef de PvdA aan het eind van die maand in een persbericht. Twee dagen eerder stond op de website: 'Blij dat het statiegeld blijft bestaan', een paar dagen daarvoor: 'Blij met oplossing voor kleine dorpsscholen' en een dikke week daarna: 'Blij met ratificatie EU-vrouwenrechtenverdrag'.

Hieperdepiep
Alsof de sociaal-democraten net hun eerste kleinkind hebben gekregen. Blijdschap alom, ook eerder dit jaar. 'Blij met nieuwe Europese vluchtelingenaanpak'. 'Blij met aanscherping discriminatiebeleid'. 'Blij met verbod wegwerptasjes'. 'Blij met extra geld voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid'. En 'erg blij' met de Wet aanpak schijnconstructies.

Het zal een advies zijn geweest van een communicatiestrateeg, maar vanwege al dat hieperdepiep is het naar de nieuwe dapperheid bij de PvdA even zoeken. Toch is het er wel, en ook significant meer dan eerder. Bijvoorbeeld bij Kamerlid John Kerstens, die bij nader inzien vindt dat mensen met een uitkering die een AOW'er in huis nemen nooit op hun uitkering mogen worden gekort. Een onbedoeld effect van de 'kostendelersnorm'- een maatregel uit het regeerakkoord - is immers dat mantelzorgers met een uitkering er zodanig bij zouden inschieten dat ze het mantelzorgen liever lieten. Vorig jaar pleitte Kerstens daarom voor uitstel. Nu, een rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau later, kwam dat uitstel. "Afstel is beter", meent Kerstens.

Of bij Roos Vermeij, die met GroenLinks en SP pleit voor afschaffing van het laagste minimumjeugdloon. "Jongeren van achttien kunnen hier niet van leven." Bij Duco Hoogland, die pleit voor lagere verkeersboetes voor mensen die voor het eerst een overtreding begaan. Bij Attje Kuiken, die wil dat ook de meerderjarige kinderen van een vluchteling hem of haar mogen nareizen naar het nieuwe vaderland.

Diederik Samsom (Pvda) verlaat het Ministerie van Financien voor overleg met de oppositie over de herziening van het belastingplan.Beeld anp

Lea Bouwmeester schreef samen met collega Astrid Oosenbrug een voorstel waarin lobbyisten voortaan meer in de openheid werken. "Het kan eerlijker en transparanter. Nederland is van iedereen, niet alleen van de grote bedrijven. Iedereen moet een kans op invloed krijgen. Daarom moet het duidelijk worden welke invloed een lobbyist heeft gehad op de totstandkoming van een wet."

En Henk Nijboer, die paal en perk wil stellen aan de salarissen in het bedrijfsleven: "Belangen van bestuurders in het bedrijfsleven moeten weer normaal worden. De verhoudingen zijn compleet uit het lood geslagen."

Andere toon VVD
Zo op een rij lijkt het heel wat. Maar gek genoeg valt de nieuwe PvdA-eigenwijsheid in vergelijking met die van de VVD helemaal niet zo op. Want - het zal afspraak zijn geweest - ook de liberalen pasten daags na de Statenverkiezingen hun toon aan, en hoe.

Nog geen vier dagen na de ook voor hen tegenvallende uitslag al presenteerde Malik Azmani een plan om asielzoekers te weren. Het was dermate vergaand, dat meteen duidelijk was dat de PvdA er nimmer aan mee zou werken. Azmani: "We weten niet wat we binnenhalen: een echte vluchteling, een gelukszoeker of een terrorist."

Een week later wees Halbe Zijlstra op de noodzaak van een 'realistisch buitenlandbeleid', waarbij het samenwerken met dictators niet moest worden uitgesloten. "Het Westen moet dictators niet met een opgeheven vingertje terechtwijzen."

"Borrelpraat", noemt minister Lodewijk Asscher de ronkende taal van de VVD. Want hij weet: binnenskamers zijn de liberalen een stuk meegaander dan ze doen voorkomen. Maar wat naar buiten komt is hard en helder: 'Geen clementie voor levenslang gestraften'. 'Geen haatimams in Nederland'. 'Eindelijk de boerka verboden'. 'Maak een einde aan het opdraaien van werkgevers voor de kosten van ziekteverzuim' en 'zorg voor een militaire aanpak tegen bootvluchtelingen'.

Halbe Zijlstra: "Het Westen moet dictators niet met een opgeheven vingertje terechtwijzen."Beeld anp

Maar misschien is het wel borrelpraat waar de PvdA van kan leren. Bijvoorbeeld dat het ook mogelijk is om afstand te nemen van kabinetsbeleid.

Zo ging fractievoorzitter Halbe Zijlstra op het VVD-congres in mei met gestrekt been in tegen de Wet werk en zekerheid, die gisteren pas van kracht werd. Een pronkstuk van Asscher. "Ik las in de krant van wakker Nederland", zei Zijlstra, "dat dit kabinet iets wil doen aan zzp'ers. Maar ík geloof dat flexibele dienstverbanden de norm zullen zijn. Men spreekt over schijnzelfstandigheid. Zij die dat zeggen, willen deze mensen terugdrukken in de dwangbuis van de cao. Dat moeten we juist niet doen: we moeten ze hun vrijheid gunnen. Onze arbeidsmarkt is nu te star en niet geschikt voor de banen van de toekomst. Wij zien de zzp'ers niet als een probleem, die zijn de oplossing."

Vinnige klank
Zo ver durft de PvdA bepaald nog niet te gaan. Het is gissen naar de reden. Is het vrees dat de grotere VVD het project beëindigt? Komt het doordat ze zich te veel aanpasten aan de eerdere diplomatie? Moeten ze bij de PvdA langer wennen? Dat laatste zou gek zijn, want ook bij de VVD is de vinnige klank nieuw.

Vergelijk de Zijlstra nu met die van een jaar geleden, toen hij de regering Rutte II afzette tegen vroeger, als hij op vakantie was met zijn ouders. "Het was slecht weer. Ik zat, als klein jochie, tussen mijn twee zussen. Niet altijd even fijn. Mijn ouders kibbelden. We namen weleens een verkeerde afslag. Het regende aan een stuk door. Maar dan, als je die lange Gotthardtunnel door was, dan scheen ineens de zon."

In die tijd klonken de persberichten van de VVD ook volstrekt anders. Net zo blij als die van de PvdA. 'Decentralisatie maakt de zorg menselijker en beter'. 'PvdA en VVD vereenvoudigen kinderalimentatie'. En 'Bijstandswet dankzij VVD veel strenger'.

"Het leidt tot gefronste wenkbrauwen, maar soms is het nodig om een liberale steen in de vijver te gooien", verklaarde Zijlstra zijn optreden later in het ledenblad van de VVD. "Het brengt de boel in beweging en laat mensen nadenken." En, maar dat zei Zijlstra niet, het toont de kiezer weer het ware gezicht van de partij. Want je weet nooit wanneer er weer verkiezingen zijn, al duurt het als het goed is nog tot 2017. Lukt dat, dan is er ook voor de PvdA nog genoeg tijd om de toon te scherpen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden