Review

Saladin een groter aanvoerder dan Leeuwenhart

Tot op de dag van vandaag staan ze in beide kampen model voor de confrontatie tussen Oost en West: Saladin en Richard Leeuwenhart, de grote tegenstanders tijdens de Derde Kruistocht (1189-1192). Niet voor niets vergeleek tijdens de Golfoorlog de Iraakse dictator Saddam Hoessein zich met de legendarische Turkse veldheer.

Ook bij de confrontatie tussen de Palestijnen en Israël duikt zijn naam telkens op. Zo werd Jasser Arafat na het mislukte overleg met Barak in Camp David (zomer 2000) thuis verwelkomd met spandoeken die hem bejubelden als de 'Palestijnse Saladin'. Omgekeerd noemden de christelijke Armeniërs zich eind vorige eeuw, in hun strijd tegen de moslims van het Ottomaanse rijk en Azerbeidjan, 'nakomelingen van Richard Leeuwenhart'.

Uit de levens van beide vorsten zijn mythes met een zware culturele lading gegroeid; het is de verdienste van de Amerikaan James Reston jr dat hij, met een goed oog voor detail en drama, het legendarische kaf van het historische koren heeft gescheiden. En dat in een stijl die de doorsneelezer pleziert en de historicus nauwelijks verdriet.

Bij zijn vergelijkend warenonderzoek -hij bekijkt de gebeurtenissen afwisselend vanuit het perspectief van de twee tegenstrevers- komt Reston tot de conclusie dat feit en fictie bij de Syrische sultan beter sporen dan bij de Engelse koning. Saladin (Salah ad-Din) was inderdaad een geniale persoonlijkheid, terwijl de reëel-bestaande Richard minder groots lijkt te zijn geweest dan de later gegroeide legende wil. Een bekwaam strateeg en middeleeuws dapper, leeft de Engelsman in de herinnering meer voort als een wrede bravouremaker dan als iemand die uitmuntte in tact, zelfbeheersing en compassie.

Saladin bezat die eigenschappen wel, en was daarnaast ook nog eens een geniaal politicus. Hij besefte dat de hooguit 130000 westerlingen in Palestina en Syrië zich alleen maar konden handhaven dankzij de verdeeldheid onder de moslims. Saladin suste de onderlinge tegenstellingen onder de islamieten, verdreef de Fatimiden uit Egypte en bouwde zo een gesloten front tegen de ministaatjes van de kruisvaarders. In 1187 versloeg Saladin het kruisvaardersleger bij Hattin -thans de naam van een van de drie afdelingen van de PLO- en bezette de ene stad na de andere, totdat het christelijke gebied nog maar drie steden en enkele vestingen omvatte. Zelfs Jeruzalem, waar het ruim negentig jaar geleden bij de eerste kruistocht om begonnen was, werd weer islamitisch.

Paus Clemens III riep het westers christendom andermaal op ter kruisvaart. Ook de Franse koning Filips II August en Richard gaven gehoor aan de oproep. Zij staken met hun legers over naar het Heilige Land en bezetten Akko (1191).

Wegens aanhoudende botsingen tussen Filips en Richard, in vrolijker dagen elkaars minnaars, keerde de Fransman voortijdig terug naar zijn land. De Engelse koning bleef en heroverde een deel van de kuststreek. Maar om redenen die ook Reston niet echt kan verklaren, zag hij ervan af om Jeruzalem, dat als een rijpe appel lag te wachten, te belegeren. In moeizame onderhandelingen met Saladin verkreeg Richard later voor de christenen wel vrije toegang tot de heilige plaatsen.

Het is de verdienste van Reston dat hij een helder overzicht geeft van deze militaire en diplomatieke verwikkelingen, al trapt hij in een klassieke val door de enorme troepenaantallen uit de oude kronieken klakkeloos over te nemen. Ruim 100000 man zouden aan de kruistocht hebben deelgenomen, in werkelijkheid waren het er 25000 (zegt bijvoorbeeld Steven Runciman in 'History of the Crusades').

Uit Restons verslag komt naar voren dat er van een all-out war tussen hét christendom en dé islam ook tijdens deze derde kruistocht -relatief de meest ideologische van alle acht- geen sprake was. Zo voorzag de christelijke keizer van Byzantium Saladin van waardevolle informatie over de kruisvaarders, terwijl omgekeerd de Arabische bevolking het leger van Richard voedsel en water verkocht. Zelf knoopten de kruisridders relaties aan met moslimvrouwen, gingen gekleed in oosterse kleren en aten Arabische spijzen.

De door Saladin, een vrome moslim, afgekondigde djihad leek meer een taktische zet om de kalief in Bagdad te bewegen troepen te sturen, dan dat er diep-religieuze motieven achter staken. Want de Saladin, die joodse adviseurs had en koptische strijders aanvoerde, vertoonde geen spoor van religieus fanatisme. Dat lag bij Richard anders. Toen deze in 1192 Palestina verliet -thuis leek zijn jongere broer Jan zonder Land, gesteund door de Franse koning, een greep naar de kroon te doen- was het met de macht van de kruisvaardersstaatjes in Palestina gedaan. Ze zouden nog enkele decennia voortsukkelen -de laatste kruistocht eindigde in 1272- maar een rol van betekenis speelden ze niet meer.

Wat Saladin betreft: die overleed een jaar later in Damascus. Richard werd op terugweg naar Londen aangehouden door Leopold van Oostenrijk en uitgeleverd aan de Duitse keizer Hendrik VI, een man die zijn Engelse collega om persoonlijke redenen niet kon luchten of zien. Pas maanden later liet hij hem, tegen een hoog losgeld, vrij.

Richard herstelde zijn gezag in Engeland en stierf in 1199 bij, hoe kan het anders, een beleg. En Robin Hood? Helaas voor de romantici laat Reston van deze middeleeuwse ballade geen spaan heel. Misschien voelen ze zich getroost door de wetenschap dat onder de edelen die Richard naar Palestina begeleidden zich werkelijk ene Ivanhoe bevond.

Het duurde tot 1917 voordat westerse troepen weer door de straten van Jeruzalem marcheerden. Drie jaar later bezette de Franse generaal Henri Gouraud Damascus. Staande voor Saladins tombe, naast de Grote Moskee, riep hij uit: ,,Saladin, we zijn teruggekomen!'' De Arabieren zijn deze uitspraak niet vergeten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden