Ruzie rond de Schelde maakte van Mussert een politicus

Vlaanderen is boos, omdat Nederland de Hedwigepolder niet wil prijsgeven aan het water. Ook in de jaren twintig van de vorige eeuw liepen de gemoederen rond de Schelde hoog op.

Het op 3 april 1925 ondertekende Belgisch-Nederlandse traktaat was een hoogst controversiële kwestie. De overeenkomst regelde de doortocht van schepen voor de Antwerpse haven en de aanleg van betere vaarverbindingen tussen de Schelde en de Rijn.

Toen de Eerste Kamer het verdrag bijna twee jaar later weigerde goed te keuren, betekende dat het einde van de ministeriële loopbaan van jonkheer Herman Adriaan van Karnebeek, die achtenhalf jaar een ietwat zelfingenomen, maar voortreffelijk bewindsman van buitenlandse zaken was geweest.

De discussie over het traktaat markeerde bovendien het begin van de politieke loopbaan van de waterstaatsingenieur Anton Mussert, die in 1931 algemeen leider van de NSB zou worden.

De onenigheid tussen Nederland en België voerde terug op het scheidingsverdrag van 1839. Een blokkade van de riviermonding was een van de eerste reacties van koning Willem I geweest op de Belgische opstand van 1830. Verder terug in de geschiedenis ondervond Antwerpen groot nadeel van Hollandse en Zeeuwse tegenwerking tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Het droeg bij aan de achteruitgang van de havenstad.

Ook na 1839 bleef de Schelde voor spanningen zorgen. Na de Eerste Wereldoorlog achtte het zwaar getroffen België de tijd rijp voor fikse territoriale eisen: naast Limburg wilde het land Zeeuws-Vlaanderen annexeren en het eiste fatsoenlijke verbindingen met de Rijn en de Noordzee.

Brussel probeerde zijn claims te onderbouwen door te bewijzen dat Nederland het niet zo nauw had genomen met de neutraliteit en in feite de Duitsers van dienst was geweest.

Van Karnebeek reisde persoonlijk naar Versailles en wist door bekwaam diplomatiek laveren de Belgische gebiedsaanspraken van tafel te krijgen. In plaats daarvan startten onderhandelingen tussen de twee buurlanden. Die leidden in het voorjaar van 1920 tot een ontwerp-traktaat.

Van ondertekening kwam het echter niet, toen België voor nieuwe moeilijkheden zorgde: het land eiste de onbetwiste soevereiniteit op over de Wielingen, de voor de kust van Zeeuws-Vlaanderen gelegen zuidelijke toegang tot de Westerschelde.

In 1925 waren de gemoederen enigszins tot bedaren gekomen en kwam het alsnog tot een ondertekening. Het internationale klimaat was inmiddels veranderd. De grote mogendheden beschouwden de Scheldekwestie als een betrekkelijk oninteressant akkefietje tussen twee kleine landen.

In tegenstelling tot Van Karnebeek vonden velen in Nederland dat in de regering in deze omstandigheden veel te toegeeflijk was geweest: belangen van de Zeeuwse polders en van de Rotterdamse haven waren in hun ogen verkwanseld.

Bij de verklaarde tegenstanders hoorde de waterstaatsingenieur Anton Mussert, die achter het verdrag en de Belgische eisen Frans imperialisme vermoedde. Hij stond als secretaris aan de basis van een Nationaal Comité van Actie, dat met bijeenkomsten, protestmanifestaties, brieven en brochures de druk op het parlement opvoerde.

Van Karnebeek, die dacht nog te kunnen vertrouwen op het in de eerste jaren van zijn ministerschap opgebouwde gezag, wist het traktaat door de Tweede Kamer te krijgen. De meerderheid was nipt (drie stemmen) en de verdeeldheid liep dwars door de partijen heen.

In de Eerste Kamer wist Van Karnebeek de leden niet te overtuigen. Daar stemden 17 volksvertegenwoordigers voor en 33 tegen.

Hernieuwde pogingen in 1929 om het traktaat, iets aangepast, er door te krijgen, maakten van Mussert definitief een politicus. "Toen er voor de tweede maal iets begon wat ik zag als een strop om de hals van ons volk, heb ik ingezien, dat er moest zijn 'something rotten in the State of Denmark'", bekende hij in 1945. "Ons volk moest weer leren nationaal te zijn. Zoiets als het Belgisch Verdrag zag ik als een gebrek aan nationaal zelfrespect. De nationale geest moest worden opgebouwd weer van onderaf aan. Een nationaal reveil was noodzakelijk. Daartoe is de NSB opgericht."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden