Rutte moest wel opstappen

Demissionaire status zit kabinet in de praktijk nauwelijks in de weg

Tweede Kamer-voorzitter Gerdi Verbeet, doorgaans een toonbeeld van neutraliteit, ventileerde deze week opvallend haar ongenoegen over de gang van zaken rond het uiteenvallen van de gedoogcoalitie. Mark Rutte had als premier van een minderheidskabinet niet zo snel na het mislukken van het Catshuis-beraad, eind april, de Kamer mogen ontbinden en verkiezingen uitschrijven.

"Er mag wel langer dan één dag worden nagedacht bij dit soort kwesties", zei ze met licht ironische ondertoon bij de presentatie van een boek over de vroegere premier Barend Biesheuvel ('Mooie Barend') in de oude zaal van de Tweede Kamer. Bij die presentatie trof ze twee oud-politici, Hans Wiegel en Willem Aantjes, die deze week de media haalden met forse kritiek op de handelwijze van de premier. Alleen verbond Verbeet er een andere, tamelijk ingrijpende, conclusie aan.

Aantjes en Wiegel meenden, net als Trouw-columnist Hans Goslinga, dat het kabinet-Rutte ten onrechte zijn ontslag had aangeboden aan de koningin. De gedoogcoalitie met de PVV was weliswaar uiteengevallen, maar er was geen sprake van een vertrouwensbreuk met de Tweede Kamer. Bovendien, zo wezen zij er fijntjes op, verklaarden Mark Rutte en vicepremier Maxime Verhagen toch steeds dat hun kabinet een minderheidskabinet was. Niets stond doorregeren in een missionaire situatie in de weg, totdat het tegendeel zou blijken in de Kamer, meenden Aantjes en Wiegel. Dat hadden ze destijds in 1972 ook gedaan toen het kabinet-Biesheuvel viel. Dit kabinet ging als minderheidskabinet in missionaire staat verder. "Hij heeft zijn macht uit handen gegeven. Niet verstandig", kritiseerde Wiegel zijn partijgenoot Rutte.

Bij deze op zichzelf niet onterechte conclusies vallen in de praktijk wel enige kanttekeningen te plaatsen. In 1972 kreeg het missionaire minderheidskabinet de opdracht zo snel mogelijk verkiezingen uit te schrijven. Per saldo had het kabinet-Biesheuvel dus niet zoveel aan zijn missionaire status. Dat was overigens ook niet het belangrijkste motief, verklapte Wiegel deze week. In de verkiezingen de toenmalige DS'70 een kopje kleiner maken, was de werkelijke reden. DS'70 moest boeten voor het ten val brengen van het kabinet-Biesheuvel. Een tamelijk risicovolle strategie die toen niet voor alle betrokken partijen succesvol uitpakte. DS'70 verloor, maar ook de KVP.

Spiegelbeeldig zijn dit ook de motieven van Rutte en Verhagen. Zij denken de kiezer te kunnen overtuigen van het onverantwoordelijke gedrag van de PVV. Daarvoor is de demissionaire status niet zo van belang. In de praktijk opereert dit kabinet bovendien behoorlijk missionair, gezien de grote hoeveelheid wetgevingsvoorstellen die naar de Kamer worden gestuurd, inclusief het omstreden boerkaverbod en het inperken van dubbele paspoorten. Die kunnen met steun van de PVV en SGP rekenen op een meerderheid.

Daarnaast was het kabinet-Rutte gedwongen ontslag aan te bieden, omdat de drie Kunduz-partijen, D66, GroenLinks en ChristenUnie, alleen wilden praten over de begroting 2013 als er verkiezingen zouden worden uitgeschreven. Rutte voorkwam hiermee dat hij met een motie van wantrouwen zou worden weggestuurd, wat in een verkiezingscampagne tegen hem gebruikt zou kunnen worden. Echter, de keuze voor verkiezingen is net als in 1972 buitengewoon riskant. VVD en CDA kunnen net zo goed verliezen.

Terug naar Gerdi Verbeet die als Kamervoorzitter naar de recente gebeurtenissen kijkt. Waar Aantjes en Wiegel de situatie beschouwen vanuit het perspectief van machtspolitiek, ziet Verbeet een uitholling van de positie van het parlement. Minderheidsregeringen zullen steeds vaker voorkomen, voorspelt zij, en kunnen dus ook vrij makkelijk ten val komen. In dit licht is het voor haar onverteerbaar dat de Kamer speelbal wordt van de nukken van een minderheidsregering.

Wat haar betreft wordt dit grondwettelijke recht overgedragen aan de Tweede Kamer. Hierbij is de kanttekening te plaatsen dat de Kamer met twee wapens (het vertrouwen opzeggen en het uitschrijven van verkiezingen) oppermachtig wordt. Het idee van Verbeet is begrijpelijk en dient serieus te worden genomen, maar roept ook de vraag op of dít het antwoord moet zijn op een ontwikkeling die nog moet komen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden