Rutte klem tussen Wilders en Pechtold

Alexander Pechtold en Mark Rutte. (FOTO ROBIN UTRECHT, ANP)

De eerste test komt eraan voor VVD-leider Mark Rutte. De Europese verkiezingen zijn een voorproefje van het serieuzere werk bij de Raads- en Kamerverkiezingen. Zit de VVD met haar fractieleider klem tussen het populisme van Geert Wilders (PVV) en Alexander Pechtold (D66)?

Voor een VVD-leider die in de peilingen al maanden stabiel rond de 17 zetels zweeft, lijkt de opdracht van partijvoorzitter Ivo Opstelten bijna onmogelijk. „35 zetels acht ik voor de VVD zeer wel mogelijk”, blijft de Rotterdamse rasoptimist volhouden.

Dat de trend omhoog nog niet in zicht is, ziet ook Opstelten wel, maar hij is ervan overtuigd dat die nog zal ontstaan. „Alles is lastig, maar dit zal ons lukken. We hebben een uitstekende leider en een positief brutaal programma. In potentie is alles aanwezig. We zullen de kiezers in het hart raken.”

„Peilingen kloppen nooit, twee jaar voor de verkiezingen”, stelt ook oud-staatssecretaris en huidig Kamerlid Atzo Nicolaï zichzelf gerust. Volgens hem heeft de VVD zelfs een potentieel van veertig zetels.

Twee jaar voor de verkiezingen is inderdaad nog niet te zeggen of de belofte van partijvoorzitter Opstelten een voor Rutte fataal optimisme wordt. Als hij bij lange na niet in de buurt zal komen van de winst die de destijds populaire Frits Bolkestein in 1998 wist te halen (38 zetels), zal Rutte via net zo’n zijdeur vertrekken als zijn voorgangers Jozias van Aartsen bij de raadsverkiezingen van 2006 en Hans Dijkstal in 2002.

Veel minder ver weg – op 4 juni al – zijn de Europese verkiezingen. De uitslag van welke verkiezing dan ook, straalt af op de fractieleider, leert de verkiezingsgeschiedenis.

Vriend en vijand zijn het er over eens dat er een kans is dat de VVD in Europa op twee zetels blijft hangen. Dat is uit te leggen, want de huidige vierde zetel is een restzetel, en het totale aantal zetels dat Nederland te verdelen heeft, zakt van 27 naar 25. Iets anders is, zoals altijd in de politiek, de beeldvorming.

Als de VVD van vier naar twee zetels zakt, is dat hoe je het ook wendt of keert een halvering. Dan heeft Rutte bij de Kamerverkiezingen in 2006 zes zetels verloren, terwijl drie jaar later onder zijn leiding de fractie in Europa is gehalveerd. „Raadsleden, wethouders en Kamerleden zullen zich zorgen gaan maken over hun baantjes en hun plek op de lijsten. Er zal onrust komen. En daar wordt Mark Rutte het mikpunt van”, voorspelt Eric Trinthamer, tot voor kort woordvoerder bij de VVD.

Hij spreekt nog dagelijks met Kamerleden en geeft door het land heen cursussen aan lokale VVD’ers. „Daar hoor ik die reacties. Overigens zou ik het onterecht vinden als Rutte hier de dupe van wordt, maar het is wel wat ik te horen krijg van VVD-bestuurders.” Trinthamer ziet de onrust toenemen en constateert tegelijkertijd dat de gelederen gesloten blijven.

Rutte heeft vooraf geen consequenties verbonden aan een eventuele halvering. Er is ook weinig kans dat zijn fractie in opstand zal komen. Rutte wegsturen als we twee zetels krijgen, reageert oud-staatssecretaris en huidig Kamerlid Atzo Nicolaï verbaasd: „Geen sprake van. Dat zou het stomste zijn wat je dan kan doen. Het is toch niet aan Mark te wijten? Je kan hooguit zeggen dat het nog niet is gelukt om de weg omhoog te vinden.”

Juist die weg omhoog lijkt al een tijdje niet te vinden. Fractieleden en partijgenoten zien de oorzaak vooral in het politieke tij. Het is altijd moeilijk in de oppositie en juist in tijden van crisis houden mensen vast aan wat zeker is, klinkt het vergoelijkend. „Bij ons heerst berusting dat we met Mark de komende verkiezingen niet gaan winnen”, vertelt één van zijn vertrouwelingen die anoniem wenst te blijven. „We gaan geen goede uitslag maken, Rutte is geen Pechtold, maar we gaan wel door. Mark geeft niet op. Hij vaart zijn eigen koers.”

Intussen borrelt het aan alle kanten. Toen de sympathieke, intelligente staatssecretaris van sociale zaken de stap naar het voorzitterschap maakte, geloofde iedereen nog in de jonge, vitale debater. Rutte zou de VVD weer groot gaan maken en had brede steun. Hij stond goed in de peilingen en zou de Marokkaanse bijstandsmoeder aan het werk helpen.

De eerste moeilijke momenten kwamen toen als een duveltje uit een doosje Rita Verdonk zich ook kandidaat stelde. De strijd die hier op volgde heeft Ruttes imago geen goed gedaan. Hoewel zijn debatkwaliteiten volop naar boven kwamen in de strijd om het lijsttrekkerschap werd de partij in tweeën gespleten. Veelbetekenend was dat hij geen steun kreeg van prominenten als Hans Wiegel en Frits Bolkestein.

Verdonk kreeg tijdens de Kamerverkiezingen in 2006 meer voorkeurstemmen dan hijzelf als lijsttrekker. Ze haalde persoonlijk negen zetels voor de VVD binnen. Tussen hen ontstond een breed uitgemeten machtsstrijd, waarbij Verdonk zijn leiderschap ter discussie bleef stellen. Hij twijfelde lang om haar uit de fractie te gooien en toen hij dat wel deed, leek het voor de buitenwacht te laat. Hij zou niet kordaat zijn geweest.

Sinds deze machtsstrijd is het wel rustiger geworden rond de VVD en Mark Rutte. Maar in de peilingen ging de lijn langzaam bibberend omlaag, om al een tijdje stabiel rond de 17 zetels te blijven staan. De helft van de ambities van de partijvoorzitter. „De VVD heeft momenteel niet de wind mee. Ik vind dat Rutte en zijn fractie prima functioneren, maar het is moeilijk dit liberale geluid op de tv te krijgen. En daar draait het allemaal om”, zegt de Haagse VVD-wethouder en vriend van Rutte, Frits Huffnagel. „Pechtold scoort helaas beter, die is niet van het scherm te branden. Maar ik heb honderd keer liever Rutte dan windvaan Pechtold.”

Als het gaat om het rechtse geluid wordt de VVD overstemd door het populistische, verbale geweld van de anti-islam-partij PVV. Geert Wilders en de zijnen vormen inmiddels een serieuze bedreiging voor de hegemonie van CDA en PvdA. Politici van CDA, ChristenUnie, PvdA en GroenLinks zeggen de VVD naar rechts te zien buigen om de PVV wind uit te zeilen te nemen. De VVD wordt populistischer, vinden ze.

Aan de andere kant opereert D66-leider Alexander Pechtold, die met veel succes de strijd is aangegaan met Geert Wilders en zijn ideeën. Pechtold werpt zich inmiddels ook op als woordvoerder van de klassiek liberale stroming in de politiek, van oudsher het domein van de VVD. D66 staat op circa 14 zetels in de peilingen, bijna een vervijfvoudiging van het huidige aantal.

Ook in de eigen gelederen klinkt gemor. Het komt uit vele hoeken, van de JOVD’ers (VVD-jongeren) tot VVD’ers die op de Europese lijst staan, tot fractieleden en actief betrokkenen. Maar de kritiek is nog wel altijd anoniem. Tenzij er per ongeluk een camera in de buurt is, zoals bij Kamerlid Arend Jan Boeksteijn die verklaarde dat Rutte ’geen ideeën’ heeft en Pechtold veel meer aanspreekt. De actieve politici willen zich niet branden aan kritiek op de eigen voorman.

Een constante in de commentaren is dat het om de uitstraling te doen is. Rutte zou geen geloofwaardig verhaal vertellen als hij probeert de rechterkant te bedienen. „De VVD durft niet te kiezen”, zo kenschetste Lousewies van der Laan, de voorganger van Pechtold, de partij begin dit jaar in deze krant. Rutte staat bekend als een klassiek linkse liberaal die een rechts programma moet uitdragen. Dat wringt.

Het antwoord is er ook. Opstelten: „Wij zijn geen populistische partij. Wij hebben tijd nodig om ons goed neer te zetten. We moeten rustig blijven en ontspannen de strijd aangaan. Geen paniek. Kijk eens wat er is gebeurd met Rita Verdonk. Hoeveel zetels had zij niet in de peilingen? Daar is niets van overgebleven. Als ik geen vertrouwen had gehad in Mark Rutte als VVD-leider was ik geen partijvoorzitter geworden.”

Dat de partij zo veel last lijkt te hebben van Wilders vindt Kamerlid Nicolaï niet verwonderlijk. „Er is nooit een partij of persoon geweest die de woede van de witte Nederlander zo heeft weten te organiseren. Natuurlijk zijn er altijd rechtse, boze Nederlanders. Als je niet zo’n partij rechts van je hebt, zoals Bolkestein en Wiegel dat niet hadden, krijg je die stemmers makkelijker binnen.”

Nicolaï relativeert het succes aan de linkerkant van de partij. „Pechtold is een populist van het midden. Volgens de peilingen zou hij aanspreken, maar dat deed Verdonk ook.”

Uri Rosenthal, VVD-fractieleider in de Eerste Kamer, vindt dat de VVD vooral niet „voordurend schichtig naar links en rechts” moet kijken. „Als je je missie duidelijk hebt, je koers vasthoudt en mensen wat te vertellen hebt, het wel goed komt. Ik heb vertrouwen in het liberale gedachtengoed.” Over de slechte peilingen en de rol van Rutte wil hij niet veel zeggen. „Ik heb geen behoefte om dat groot te maken. Uiteindelijk gaat het om de stemmen bij de verkiezingen.”

Een bijkomend gevolg van de Europese verkiezingen is dat Hans van Baalen naar Brussel verdwijnt. Net als Henk Kamp, die in januari zijn naar Bonaire is vertrokken, is hij een van de recht-voor-zijn-raap Kamerleden die het nette rechtse geluid verwoordt, dat zo veel VVD’ers aanspreekt.

Dat Van Baalen een andere lijn aanhoudt dan Mark Rutte is geen geheim. Dat hij van plan is om, ook in zijn functie van Europarlementariër zo mogelijk alle dinsdagse fractievergaderingen in Den Haag bij te wonen, kan voor Rutte een waarschuwing zijn. Hij zal daar niet alleen komen om te laten weten wat er in Brussel speelt. „Hij moet natuurlijk het orakel uit Brussel worden”, grapt een van de mensen om hem heen.

De anoniem uitgesproken, maar steeds weer opkomende twijfels en vraagtekens bij het leiderschap van Mark Rutte kunnen onder de oppervlakte blijven als hij naar vermogen presteert in de verkiezingen.

De eerste test is op 4 juni, de tweede volgend jaar bij de verkiezingen voor de gemeenteraad. Vallen de uitslagen fors tegen, dan krijgt Rutte het moeilijk in zijn fractie en de partij.

Geert Wilders en Mark Rutte. ( FOTO ROBERT VOS, ANP )
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden