Rutte II, het laatste minderheidskabinet

Regeren met een minderheid in de Eerste Kamer, dat zullen volgende kabinetten niet gauw meer doen, verwacht Peter Bootsma.

Vorige week is de Tweede Kamer het zomerreces ingegaan. Bij de hervatting van haar reguliere werkzaamheden, op 3 september, ligt de omineuze maand augustus achter ons. Dan moet er (eindelijk) duidelijkheid zijn of er inderdaad 6 miljard extra bezuinigd gaat worden, waarvoor dan op Prinsjesdag de exacte plannen volgen.

Het parlement bestaat echter uit twee Kamers. Zelfs als het lukt om de bezuinigingen door de Tweede Kamer te loodsen, zijn er dan problemen te verwachten in de Eerste Kamer, waar het kabinet immers geen meerderheid heeft?

Er wordt veel gespeculeerd over de rol die de Eerste Kamer zich hierbij zal aanmeten. Het was toch een chambre de réflexion die terughoudend oordeelt, moet waken voor overijling, en slechts heel af en toe een wetsvoorstel verwerpt? Zeker, maar het is ook "een door en door politiek orgaan", zoals Bert van den Braak al in 1998 in zijn proefschrift over de senaat concludeerde.

Vitale onderdelen
Dat weet de regering natuurlijk ook: niet voor niets tracht zij op vitale onderdelen al een zodanige meerderheid in de Tweede Kamer te behalen dat er een overeenkomstige meerderheid in de Senaat is. Daarom is er voor het kabinet ook alle reden tot zorg als de bondgenoten inzake bijvoorbeeld het sociaal leenstelsel voor studenten, D66 en GroenLinks, afhaken bij het overleg daarover.

Hetzelfde geldt voor het overeind blijven van het sociaal akkoord: dit heeft tot nu toe een erg voorlopig karakter. Als straks de lonen in de collectieve sector bevroren worden, is het kabinet de vakbonden en daarmee het hele sociale akkoord kwijt. En als de bezuinigingsoperatie van 6 miljard lastenverhogingen inhouden, is het kabinet het CDA kwijt.

Het maakt het voor het kabinet natuurlijk wel lastig als fracties een voorkeur aan de dag leggen voor ad-hoc-coalities op onderwerpen. Het opereren als minderheidskabinet blijkt dan allerlei onzekerheden en gedoe te geven, en daar houden aanvoerders van coalitiepartijen niet zo van. Maar maakt dat voor hen het regeren ook echt onmogelijk?

Aan een antwoord daarop gaat de vraag vooraf of de twee regeringspartijen niet hadden kunnen voorzien dat dit soort problemen zou rijzen, toen zij een verbond sloten dat in de Eerste Kamer nu eenmaal geen meerderheid heeft. Het lijkt erop dat dat pas na het aantreden van het kabinet duidelijk is geworden, en dat de coalitie nu met de gebakken peren zit.

Bij D66 en de ChristenUnie bijvoorbeeld - eind 2010 bij de Algemene Beschouwingen in de Eerste Kamer nog zeer kritisch over het aantreden van het minderheidskabinet-Rutte I - lieten de fractievoorzitters in de Tweede Kamer al binnen een week na de verkiezingen van september 2012 aan de toenmalige verkenner, Henk Kamp, weten dat de ontbrekende meerderheid in de Eerste Kamer geen probleem hoefde te zijn. GroenLinks en SP echter wezen die figuur toen ook al af. SP-senator Tiny Kox antwoordde op de vraag namens wie de voorzitter van de Eerste Kamer dan eigenlijk met verkenner Kamp had gesproken, dan ook: "Namens zichzelf". Dus: niet namens de gezamenlijke fracties.

De gewoonte is tot nu toe inderdaad dat de fractievoorzitters in de Eerste Kamer zich niet actief bemoeien met de onderhandelingen over het regeerakkoord. Maar: er was voor hen ook geen reden om dat te doen zolang er een overeenkomstige meerderheid was van politieke geestverwanten aan de beide kanten van het Binnenhof. Sinds de verkiezingen van 2010 is dat niet meer zo.

Duidelijke les
Of het kabinet het overleeft als belangrijke besluiten in het najaar zouden stranden in de Eerste Kamer, valt nu nog niet te voorzien. Wel lijkt de les van twee kabinetten-Rutte nu al duidelijk. Hoogleraar Carla van Baalen stelde eerder al eens dat er sinds de Tweede Wereldoorlog sprake is van een steeds verdergaande parlementarisering van de kabinetsformatie.

Die lijn doortrekkend is het niet vreemd om te veronderstellen dat toekomstige kabinetten zich bij hun aantreden, via de partijleiders in de Tweede Kamer, ook zeker zullen willen stellen van een meerderheid in de Eerste Kamer. Rutte II zou dus wel eens het laatste minderheidskabinet geweest kunnen zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden