Column

Rutte en Samsom bekneld in dilemma

Minister-president Mark Rutte (L) en PvdA fractievoorzitter Diederik Samsom tijdens het vragenuur in de Tweede Kamer. Beeld anp

Met het wegvallen van het midden is de politieke toestand in Nederland en elders misschien wel het beste te vergelijken met de dronken boer van Luther. Til je hem aan de ene kant op zijn paard, dan valt hij er aan de andere kant weer af.

De historicus Johan Huizinga gebruikte dit beeld in de jaren dertig van de vorige eeuw om duidelijk te maken hoe gerechtvaardigd verzet tegen een te ver doorgevoerd politiek rationalisme ontaardde in een bodemloos politiek irrationalisme. Daarmee formuleerde hij ook meteen de politieke opgave: hoe weer stevig in het zadel te geraken?

Voor Huizinga was zonneklaar dat het politieke leven in ons land zo dood was als een pier. Hij schreef dat toe aan het stelsel van evenredige vertegenwoordiging, dat in zijn ogen berustte op de misvatting 'het geraamte van de democratie voor het wezen van de zaak' aan te zien. 'Het bande het leven uit de politieke strijd en scheepte ons op met de blikken vorm waaruit alle vier jaar dezelfde pudding te voorschijn komt'.

Britse systeem
Huizinga was een voorstander van het Britse systeem, omdat het ruimte gaf aan de strijd tussen de belangrijkste grondhoudingen in de politiek, behoud en traditie versus hervorming en vooruitgang. Hier was die tegenstelling volgens hem door de veelheid en het gemengde karakter van de politieke partijen te zeer vertroebeld.

Van betekenis is nog altijd Huizinga's waarneming dat in een democratie de politieke temperamenten stevig moeten botsen om te voorkomen dat een radicaliteit die het stelsel zelf bedreigt, de overhand krijgt. Hij verkoos de dynamiek van het Britse en Amerikaanse stelsel boven het onze.

Radicale inbraken
Zou hij daar nog zo over denken? Niet alleen het consensusstelsel, dat Huizinga zo verafschuwde, is vatbaar gebleken voor radicale inbraken, zoals onder meer Nederland en Oostenrijk tonen, maar ook het Angelsaksische tweepartijensysteem, getuige de opmars van Donald Trump in de VS en Nigel Farage in Groot-Brittannië. Van ons systeem kan dan ten minste nog worden gezegd dat het werkzaam blijft, zij het door een geforceerde inspanning van de oude tegenpolen (VVD en PvdA) om het midden te overbruggen.

De conclusie moet welhaast zijn dat de invloed van de grote internationale problemen de krachten van de democratie te boven dreigen te gaan, om het even welk systeem fungeert. De paradoxale reactie op die problemen, aan beide zijden van de oceaan, is een terugval in nationale oplossingen, die gepaard gaat met het oppoken van nationale sentimenten. Irrationeel? Niet in termen van politieke machtsvorming.

Handen ineenslaan
Het dilemma voor de rationele partijen, de partijen die het compromis als 'last van de beschaving' willen dragen, is duidelijk. Om de radicale inbrekers buiten de deur te houden, moeten zij de handen ineenslaan. Zij hebben immers, zoals Huizinga constateerde, gemeen dat zij beide uitgaan van geleidelijke ontwikkeling. Zij moeten dus de ideologische strijd opschorten, maar daarbij op de koop toe nemen dat zij de gevoelens van onvrede versterken en de radicaliteit van oplossingen hier en nu aanwakkeren.

Huizinga loste dit dilemma op door het toelaten van radicale partijen in het stelsel der regering als een nog grotere fout te schetsen. 'Zo'n staat gedraagt zich als een levend wezen dat vrijwillig de kiemen van het verderf in zijn wezen opneemt', schreef hij in 1935. Hij noemde deze weg, die VVD en CDA driekwart eeuw later met de PVV in sloegen, 'in de hoogste mate irrationeel'.

Internationale problemen
Een dilemma blijft het, zeker nu de internationale problemen die geen grenzen kennen (de onbeheersbaarheid van financiële geldstromen, migratie, klimaatverandering, economische ongelijkheid, terrorisme) niet in een handomdraai oplosbaar zijn. De democratie kon na de Tweede Wereldoorlog gedijen dankzij een groeiende welvaart en een Koude Oorlog, die partijen noopte de boel bij elkaar te houden. Maar behoudt zij het vertrouwen in rationele en realistische antwoorden, die vaak het maximaal haalbare zijn (zoals de deal tussen de EU en Turkije over de vluchtelingen) nu de wereld blijft binnenkomen en de roep om verschansing, hoe irrationeel ook, steeds luider klinkt?

Huizinga vestigde in zijn dagen zijn hoop op mensen met ernst, overtuiging en moed, in staat de mechanisering van het politieke leven te weerstaan zonder in irrationele antwoorden te vervallen. Hoe zullen Rutte, Samsom en Buma deze proeve van leiderschap in de komende tien maanden tot aan de verkiezingen doorstaan?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden