Rustiger werd het niet bepaald

De bewindslieden van Rutte-II verdedigen voor het laatst hun begroting. Wat hebben ze bereikt? Deze week: minister Ard van der Steur (VVD) en staatssecretaris Klaas Dijkhoff (VVD) van veiligheid en justitie, invallers met een moeizame opdracht.

Toen premier Mark Rutte de VVD-Kamerleden Ard van der Steur en Klaas Dijkhoff halverwege de rit vroeg om het stokje over te nemen op het ministerie van veiligheid en justitie, zal zijn opdracht helder zijn geweest: zorg alsjeblieft voor rust in de tent. De heren zullen braaf hebben geknikt, maar de rust op het departement was sinds hun aantreden ver te zoeken. Deels door overmacht, deels door eigen toedoen.

Het begon al met het dossier dat tot het vertrek van hun voorgangers had geleid, de tot Teevendeal omgedoopte miljoenenschikking die staatssecretaris Fred Teeven destijds als officier van justitie sloot met drugscrimineel Cees H. Na nieuwe berichten wilde de Tweede Kamer in 2014 het fijne weten van die afspraken. Minister Ivo Opstelten hield de Tweede Kamer onjuiste bedragen voor en stapte op; Teeven vertrok in zijn kielzog.

De Teevendeal had op dat moment het law-and-order-imago van het ministerie al een flinke deuk bezorgd, maar toen de commissie-Oosting eind 2015 haar onverbiddelijke conclusies trok over de deal én Van der Steur en Dijkhoff zelf ook een pijnlijk aandeel als kabinetsadviseur in de zaak bleken te hebben gehad, waren de poppen pas echt aan het dansen. In wat Rutte 'veruit het zwaarste debat uit mijn politieke loopbaan' noemde, kregen hij en zijn twee nieuwe kabinetsgenoten een motie van afkeuring van bijna de voltallige oppositie aan de broek.

Dat debat was voor Van der Steur niet helemaal een nieuwe ervaring: in de eerste maanden van zijn ministerschap had hij al een paar keer het boetekleed moeten aantrekken. Zo maakte hij excuses voor de fouten in de gang van zaken rondom Bart van U., de Rotterdammer die oud-D66-minister Els Borst en zijn zus vermoordde. Verder moest hij erkennen dat hij niet wist dat het OM foto's met Volkert van der G. had geënsceneerd én dat zijn uitspraken over MH17-anatoom George Maat niet gegrond waren.

Terwijl Van der Steurs uitlatingen binnen het kabinet voor hoofdbrekens zouden blijven zorgen, maakte Dijkhoff juist een vliegende start. Hij was koud een maand staatssecretaris toen hij in het Torentje mee onderhandelde over een akkoord over bed, bad en brood voor illegale vreemdelingen. VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra zwaaide hem nadien lof toe voor het zwaarbevochten coalitiecompromis.

Dijkhoffs volgende test liet niet lang op zich wachten: toen in de zomer van 2015 recordaantallen vluchtelingen naar Europa en ook Nederland trokken, moest Dijkhoff alle zeilen bijzetten om elke asielzoeker een bed te kunnen bieden en tegelijkertijd draagvlak in lokale gemeenschappen te behouden. De spanning liep af en toe hoog op - Dijkhoffs auto werd belaagd in het Drentse Oranje na zijn mededeling dat het dorp meer mensen moest opvangen - maar niemand sliep op straat. De parlementaire pers verkoos de staatssecretaris tot politicus van het jaar.

Terwijl Dijkhoff in Europa druk in de weer was met wat de Turkije-deal zou gaan heten, bleef Van der Steur op het ministerie achter om daar orde op zaken te stellen. Hij tuigde verbeterprogramma's op om de cultuur op kantoor te verbeteren, hij moedigde ambtenaren aan vooral met de commissie-Oosting te gaan praten en gaf documenten vrij om bij heikele dossiers niet opnieuw achterdocht te wekken: alles om het gehavende paradepaardje van de VVD wat op te kalefateren.

Met de terreuraanslagen in buurlanden in het achterhoofd kreeg Van der Steur dit jaar een financieel steuntje in de rug van het kabinet: politie, justitie en rechtspraak zitten de komende jaren iets ruimer in hun jas. Van der Steur spreekt zelf van een 'prachtbegroting', maar voor slingers vindt de Kamer het nog te vroeg. Eén mooie begroting maakt de deuk in het vertrouwen in het ministerie niet meteen ongedaan. Zeker niet bij de oppositiepartijen die alle schimmigheid rondom de Teevendeal nog lang niet zijn vergeten.

Kleinere kloof op asielterrein

VVD en PvdA waren het niet eens over asielzaken en zouden dat ook nooit worden. Toch? Opmerkelijk is dat hoe groter de asielproblemen de afgelopen jaren waren, hoe makkelijker de twee partijen overeenstemming bereikten. Teeven negeerde als staatssecretaris de wens van de Kamer én PvdA om 250 extra vluchtelingen uit kampen naar Nederland over te laten komen. Maar uitgerekend vorig jaar, toen Nederland een recordaantal van 59.000 asielzoekers ontving, deed het kabinet niet moeilijk over de toezegging ruim 7000 asielzoekers uit Italië en Griekenland over te nemen. Ook wisten ze zonder publiek gekissebis tot afspraken te komen over sobere basisvoorzieningen voor vluchtelingen. De twee partijen kwamen zelfs tot een gezamenlijk langetermijnperspectief, dat veel weg heeft van het eerder door de PvdA 'volstrekt onaanvaardbaar' genoemde plan van VVD-Kamerlid Malik Azmani. Kort gezegd: het recht op asiel in Europa moet in principe vervallen; vluchtelingen moeten in veilige gebieden buiten Europa opvang krijgen. Wie had zo'n akkoord in 2012 verwacht?

Senaat als flinke hobbel

Hoe vaak zullen de bewindslieden van Veiligheid en Justitie hebben verzucht hoe fijn een meerderheid in de Eerste Kamer zou zijn? De senatoren maakten het het kabinet een aantal keren knap lastig. Zo keerde een meerderheid zich in 2014 tegen Teevens voorgenomen bezuinigingen op de rechtsbijstand. Zijn opvolger werkt nog steeds aan alternatieve hervormingsplannen. Een jaar later kreeg Van der Steur zijn eerste begroting pas aangenomen na een toezegging van ruim honderd miljoen euro extra voor politie, justitie en rechtspraak. Ook hier maakten de oppositiepartijen gezamenlijk een vuist. Kwam er in deze dossiers nog beweging, andere plannen liepen in de senaat definitief stuk. De Eerste Kamer stemde het wetsvoorstel over enkelbanden voor veroordeelden weg; een meerderheid vond het geen alternatief voor een celstraf. Ook de eigen bijdrage van gevangenen, bedoeld om vergoedingen aan slachtoffers mee te bekostigen, haalde het niet. Van een kale kip kun je niet plukken, oordeelden de senatoren, waarop het kabinet het wetsvoorstel introk.

Perspectief bij levenslang

Er zijn van die onderwerpen waarbij een compromis tussen VVD en PvdA voor onmogelijk wordt gehouden. Bijvoorbeeld bij de levenslange gevangenisstraf. De VVD vindt het niet meer dan terecht dat mensen die de meest gruwelijke misdaden hebben begaan, voorgoed achter slot en grendel verdwijnen. De PvdA wil die optie ook zeker open houden, maar de partij vindt het simpelweg onmenselijk om gevangenen elke vorm van perspectief te ontnemen. Toets de levenslange straf daarom na 25 jaar, opperde Kamerlid Jeroen Recourt. Daar voelde de VVD aanvankelijk niets voor. Maar toen rechters levenslang gingen mijden omdat het door Europese rechters verlangde perspectief bij die straf ontbrak, koos de VVD eieren voor haar geld. Liever levenslang met een tussentijdse toets door een commissie van wijzen dan levenslang als dode letter in de wet omdat rechters standaard uitwijken naar de maximale tijdelijke gevangenisstraf van dertig jaar. Het kabinet werkt de plannen momenteel uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden