Rust in de anders zo woelige VVD

Zeker, er zijn ook VVD’ers te vinden die moeite hebben met vergaande samenwerking met Wilders’ PVV. Maar waar bij de christen-democraten dag aan dag nieuwe – vaak prominente – tegenstanders van zich laten horen, overheerst bij de liberalen vertrouwen en een gevoel dat dit het beste kabinet wordt dat nu mogelijk is. Waar komt dat vertrouwen vandaan?

Karen Zandbergen redactie politiek

De mailboxen van de VVD-Kamerleden puilden uit van de ongeruste berichten. Hiervoor hadden de schrijvers geen VVD gestemd. Hiervoor hadden ze de verkiezingen niet gewonnen. Niet om zich uit te leveren aan de aartsvijanden van de PvdA en dat verschrikkelijke GroenLinks!

Inderdaad. Dat was ten tijde van de onderhandelingen over een ’Paars-plus’-kabinet. Toen lieten de liberale Kamerleden gretig weten dat ze werden overstelpt door bezorgde kiezers en leden – een enkele bemoedigende mail daargelaten. Nu is het stil in de wandelgangen van de VVD. Als Mark Rutte en zijn medeonderhandelaars de fractiegenoten bijpraten over de stand van zaken van de onderhandelingen, dringt er door de deuren af en toe een schaterlach. Het zal er af en toe best heftig aan toe gaan en er zullen pittige vragen worden gesteld, maar voor het geëtaleerd krijgen van principiële bezwaren moet je in de CDA-vleugel zijn.

En toch. Al hangen ze het niet aan de grote klok, ook nu worden VVD-parlementariërs bedolven onder de mails ’met ordinaire scheldpartijen’. En ook nu komen de berichten van voor- én tegenstanders van het kabinet waar al een paar weken over wordt onderhandeld. Ook de website van de VVD getuigt er van. Al hoeven het niet allemaal VVD’ers te zijn die reageren, hier wordt duidelijk dat niet elke VVD-sympathisant staat te juichen bij samenwerking met Wilders.

Het zegt veel dat de 31 Kamerleden er unaniem voor kiezen geen onrust uit te stralen. De anders zo woelige partij waar van tijd tot tijd een Ayaan Hirsi Ali, een Rita Verdonk, een Geert Wilders of een Arend-Jan Boekestijn na het nodige rumoer uit de fractie verdwijnt, is een baken van rust tussen het zoekende CDA en de PVV die lijkt te bestaan om de confrontatie aan te gaan.

Waar komt dat schrille contrast met het CDA vandaan? Een rondtocht langs (voornamelijk) VVD-gelederen levert verschillende verklaringen op. Een paar ervan komen telkens weer terug.

In de eerste plaats is de enorme come back van Mark Rutte een belangrijke oorzaak van de rust en het vertrouwen om af te wachten waar de onderhandelaars mee thuis komen. Daar zijn critici en fans van de partijleider het vrijwel unaniem over eens. „Het is in de VVD altijd een rommeltje, tenzij het goed gaat”, zegt een betrokkene, die vanwege de precaire onderhandelingen nu niet met naam in de krant wil. „De paar keer dat we een leider hebben die succes heeft, krijgt hij geen kritiek.”

Rutte heeft zich bewezen. Niet zozeer door de staatssecretariaten die hij bekleedde. Juist de interne strijd met Verdonk en, in mindere mate, Boekestijn hebben hem sterker gemaakt. De fractievoorzitter is door een diep dal gegaan. Hij kon een jaar geleden niets goed doen. Maar hij is er zelf bovenop gekomen, wist zich te profileren als de man die Nederland door de economische crisis zou kunnen leiden en maakte de VVD voor het eerst in haar bestaan de grootste partij van Nederland.

Wat ook helpt is dat Ivo Opstelten de onderhandelingen begeleidt als informateur. Hij heeft een enorme status binnen de partij. Waar Rutte er nog wel eens van verdacht kan worden een linkse softie te zijn, wekt de sonore bas van de partijvoorzitter op elk congres vertrouwen. Ook bij de meest conservatieve leden. Die twee komen echt niet terug met een onderhandelingsakkoord waar rare dingen in staan zoals het instellen van een hoofddoekjesbelasting, klinkt het alom.

Dan is er de houding ten aanzien van de eigen afvallige, Geert Wilders. Er leven onder een deel van de VVD’ers twee soorten overwegingen om de PVV buiten de deur te houden. Een praktische en een principiële. Brengt een grote betrokkenheid van deze partij bij de regering het aanzien van Nederland in gevaar? Daarmee een bedreiging vormend voor ondernemers, zoals werkgeversorganisatie VNO-NCW vreest? En hebben liberalen reden om zich af te keren van iemand die mensen beoordeelt op afkomst en verboden wil introduceren die niet stroken met de vrijheid van ideeën en geloof?

Wie te rade gaat bij lokale bestuurders hoort meer vertrouwen dan vrees. Het buitenland ziet heus wel dat Wilders niet in de regering zit, klinkt het. Steeds weer valt de naam van Jörg Haider die Oostenrijk voor zover bekend geen economische schade heeft toegebracht. En natuurlijk Denemarken dat met meer symbolische dan effectieve blokkades vanuit de Arabische wereld werd geconfronteerd. En dan nog niet eens om de rechts-radicale partij die al jaren gedoogsteun geeft, maar vanwege de Mohammed-cartoons in een Deense krant. Dat zal dus wel loslopen is het idee, althans onder het gros van de liberalen.

Interessanter is de vraag waarom de principiële bezwaren die binnen het CDA leven bij de VVD niet zo aan lijken te slaan. „Het makkelijke antwoord is dat de VVD’ers niet zo liberaal meer zijn”, zegt politicoloog Paul Lucardie. Hij is verbonden aan het Documentatie Centrum Politieke Partijen in Groningen en schreef eerder over politieke partijen en ideologieën. Hij is wel verbaasd over het uitblijvende protest. „Je zou denken dat liberalen wel moeite hebben met sommige ideeën van Wilders.” Hij ziet ook dat de partij iets naar rechts is opgeschoven, waar de angsten van in plaats van voor Wilders meer leven. „Bij het CDA bestaat juist meer angst voor rechts.”

Eenzelfde verbazing leeft bij Frank Ankersmit. De emeritus hoogleraar intellectuele geschiedenis was jarenlang VVD-lid. „Vanuit rechtstatelijk oogpunt moet samenwerken met de PVV een grotere hobbel zijn voor een liberaal dan voor een CDA’er. Het CDA komt uit een traditie van communitarisme (het idee dat een individu erg afhankelijk is van de gemeenschap, van de gedeelde waarden en normen, kz). Vanuit dat perspectief moeten ze bij het CDA begrip hebben voor de problemen die Wilders signaleert. Anderzijds is volgens de traditie van het liberalisme iedereen gelijk voor de wet. Ook op principiële gronden.”

Dat er desondanks weinig problemen lijken te zijn met samenwerking met de PVV heeft volgens Ankersmit te maken met het feit dat de PVV een afsplitsing is van de VVD. „Wilders heeft Rutte voor een deel begeleidt binnen de VVD. Ze kennen elkaar goed. Die nestgeur die de PVV en de VVD met elkaar verbindt, zorgt er voor dat ze minder problemen met elkaar hebben. Het is heel belangrijk hoe je een persoon inschat. Ondanks al zijn getoeter is Wilders een vrij traditioneel politicus die heel goed weet wat hij zegt. In de VVD kunnen ze beter in zijn ziel kijken. Beoordelen of hij echt zo’n ongeleid projectiel is waar je niet mee wilt regeren, of niet.”

CDA-senator Hans Hillen denkt ook dat hier een belangrijke reden zit voor de verschillende manier waarop VVD’ers en CDA’ers tegen Wilders aan kijken. Veel bestuurders kennen hem nog uit de tijd dat hij bij de VVD zat. „Geert komt van hen af. In de afgelopen vier jaar hebben zij de frustratie over zijn opstappen van zich afgekauwd. Nu is hij het neefje dat weer naar de club moet worden toegetrokken.”

Het zorgt er volgens Hillen voor dat de VVD een hele andere agenda heeft dan het CDA waar het Wilders betreft. Beide partijen zijn typische bestuurderspartijen die willen wat goed is voor het land, maar „heel wat VVD’ers hopen eigenlijk dat Wilders, door zich aan zo’n kabinet te committeren, weer wat richting de VVD beweegt.”

Theo Elsing is één van die VVD’ers die met Lucardie en Ankersmit mee kunnen voelen. De Schoonhovenaar, die verschillende keren voor zijn partij op de lijst stond, ziet achter de poging tot samenwerking een fundamenteler probleem van de partij. „Er wordt binnen de VVD te weinig nagedacht over wat liberalisme inhoudt. Als liberaal kun je de islam niet laten wegzetten als politieke ideologie.” Dat soort reacties zijn ook op de website veel te vinden.

Voor Bas Geerding was het zelfs een reden om zijn raadszetel in Rheden op te geven. Volgens hem zijn er twee stromingen binnen de VVD ten aanzien van de PVV en haar gedachtegoed. „Er is een kleinere stroming die zich zorgen maakt, waarvan het grote merendeel afwacht wat de inhoud van de samenwerking gaat worden. De tweede stroming, die in de meerderheid is, is het eigenlijk wel eens met de standpunten van de PVV. Let op: dit is wel hoe ik het persoonlijk zie.” Zelf heeft hij grote principiële bezwaren tegen samenwerking.

Ze zijn dus wel te vinden, VVD’ers met principiële bezwaren, maar het zijn er niet veel. Echte linkse liberalen zoals Hans Dijkstal en Henk Vonhoff zijn overleden. Oud-Kamervoorzitter Frans Weisglas heeft al verschillende keren van zich laten horen en Pieter Winsemius staat ook niet te juichen bij samenwerking. Maar de overheersende mening is dat de liberalen vrede hebben met de onderhandelingen of er zelfs blij mee zijn.

„De waarden van de PVV zijn niet mijn waarden”, zegt VVD’er Niek Meijer, burgemeester van Zandvoort, „maar ik ben veel meer geïnteresseerd in de ideeën van de regeringspartijen. Besturen is ruimte geven. Rutte kijkt waar de kansen liggen, Verhagen waar de gevaren schuilen.” Volgens Meijer is dat de kern van het liberalisme. Anderen de ruimte laten om te menen en te zeggen wat zij vinden. Al ben je het er zelf nog zo mee oneens.

Meijer is niet de enige met die houding. Het is breed te horen binnen de VVD. ’Wij zijn niet zo van het moraliseren. Wij weten niet per se wat goed is voor anderen.’ Het land moet er economisch bovenop komen en de liberalen zijn er weliswaar van overtuigd dat zij het beste weten hoe dat kan, een moreel kompas zullen zij niet geven.

CDA-senator Hans Hillen ziet hier het essentiële verschil met het CDA. „Het zit bij ons vooral in de anti-revolutionaire vleugel. Die vindt dat hij moreel iets te melden heeft.” Dat zijn volgens Hillen overigens wel oprechte gedachten van CDA’ers.

Een deel van de achterban zal het ook simpelweg met Wilders eens zijn. Zij zien een bedreiging in de komst van meer islamitische medeburgers, vinden dat voorgaande kabinetten niet serieus genoeg werk hebben gemaakt van leefbaarheid en veiligheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden