Russische ziel

Hoog tijd om het eens te hebben over de Russische ziel. Want de meest originele bijdrage van Rusland aan de wereldcultuur is niet de muziek of de literatuur of het communisme maar het is zijn ziel. Althans zo is het mij altijd verteld. En ik heb het gevoeld die twee keer dat ik eventjes in Rusland was. Die keer dat het Moskouse hoertje mij met zachte stem uit het hotelbed belde met de vraag of ik seks of een massage wilde, en die winternacht dat ik in Sint-Petersburg naar de Neva liep om te proeven hoe ze Raspoetin daar hadden gedumpt, in het ijs.

Moeilijk uit te leggen, maar dat is ook juist haar wezen: donker, diep, geheimzinnig, 'a riddle wrapped in an enigma' zoals Churchill het ooit noemde. Politici, Ruslandkenners, columnisten bolderen over elkaar heen deze dagen als het om Rusland gaat, maar over dat merkwaardige verschijnsel waarmee wij zijn opgegroeid, de Russische ziel, hebben ze het nauwelijks. Bestaat ze nog? Is het een westers verzinsel? Of juist een Russisch exportartikel? Ik sla Russische literatuur van de slavist Willem Weststeijn er op na. Die heeft immers een hoofdstuk 'De Russische ziel' aan het opmerkelijke verschijnsel gewijd. Hoe denken de Russen er zelf over? Als volgt: in het Westen gaat het om technologie en computerachtige gedachten, 'ook de verfijndste uitingen van de menselijke geest worden daar slechts beschouwd als chemische processen'. De Rus daarentegen beschikt over een ziel, dat wil zeggen over hogere gevoelens, intuïtie, hartelijkheid, sterke emoties, spontaniteit, eer, geweten en moraal; allemaal zaken die je met het verstand, dat in het Westen zo welig tiert, niet kunt begrijpen.

Hoe komt de Rus aan dit mooie bezit? Dat heeft, aldus de filosoof Berdjajev die het verschijnsel in kaart probeerde te brengen, te maken met zijn innerlijke tegenstrijdigheid, het feit dat in Rusland twee stromen van de wereldgeschiedenis elkaar ontmoeten, die van het Oosten en het Westen. De Rus is geen zuivere Aziaat maar ook geen westerling. En dan is het land ook nog eens enorm uitgestrekt, onbegrensd. Dat bij elkaar verklaart de Russische ziel: tegenstrijdig en mateloos. Misschien wel het mooiste voorbeeld dat ik van deze brede gedachten opsteek is dat van Russische roulette, ook zo onbekrompen: je speelt niet om centen maar met je hele leven. Dostojevski is de naam die hier moet vallen, de schrijver die de Russische ziel het treffendst in beeld bracht. Er komt geen normaal mens bij hem voor, het zijn gekken, alcoholisten, moordenaars of verslaafden.

Nu haal ik Karel van het Reve er even bij die in zijn 'Geschiedenis van de Russische Literatuur' toegeeft dat hij jarenlang tot de anti-Dostojevski-club behoorde. Met graagte citeert hij uitspraken van de grote schrijver als "De ganse bestemming van Rusland ligt in de Orthodoxie, in het Licht uit het Oosten, dat zal stromen naar de verblinde Mens in het Westen, die Christus verloren heeft." Als dat inderdaad typisch Russisch is hebben de Russen nog altijd last van hun ziel en gaan ze op pad om de ziellozen in elkaar te timmeren en gevangen te zetten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden