Russische schrijver: Wij zijn een wreed volk

De Russische schrijver Anatoli Pristavkin schreef een literair standaardwerk over de relatie tussen Russen en Tsjetsjenen. Hij is voorzitter van de presidentiële commissie voor amnestieverlening en geldt als morele autoriteit, zeker als het om Tsjetsjenië gaat. Over de Russische rol op de Kaukasus door de jaren heen is hij niet mals.

Pristavkins autobiografische roman 'Een gouden wolkje ging logeren' is in het Nederlands verschenen onder de titel 'Kaukasus! Kaukasus!', en werd aangeprezen als een ,,hartverscheurende roman over de geschiedenis van Tsjetsjenië, gezien door de ogen van een kind''. De voormalige president van Tsjetsjenië, Dzjochar Doedajev, die sneuvelde in de eerste Tsjetsjeense oorlog vier jaar geleden, heeft bij de verfilming ervan gehuild.

'Kaukasus! Kaukasus!' speelt tijdens de Tweede Wereldoorlog en gaat over twee weesjongetjes, broertjes. Hun ouders zijn 'gerepresseerd', zoals dat eufemistisch in het Russisch heet, oftewel verdwenen in Stalins kampen. De twee broertjes worden in 1944 naar Tsjetsjenië gestuurd om daar een nieuw leven te beginnen. Als 'kolonisten' moeten zij de plaats innemen van de Tsjetsjenen, die dan naar Siberië en Centraal-Azië worden gedeporteerd en die daar bij tienduizenden tegelijk omkwamen. Woensdag hebben de Tsjetsjenen die deportatie weer herdacht.

De broertjes Kolja en Sasja hebben geen idee van de plek waar ze naar toe gaan en de gevaren die hen daar te wachten staan. Een van hen wordt op gruwelijke wijze vermoord door achtergebleven Tsjetsjenen die het gebied onveilig maken. De ene broer vindt de andere terug, op een hek gespietst met maïsstengels die uit zijn buik puilen. Een jonge Tsjetsjeen wordt zijn nieuwe kameraad. Maar dat blijkt lastig: de een is op de vlucht voor de 'bandieten', de ander voor de Russen.

Mede door deze roman geldt Pristavkin als een morele autoriteit in Rusland. Deze kwaliteit heeft hem de post opgeleverd van voorzitter van de presidentiële commissie voor amnestie. Achter zijn werktafel, die de afmeting heeft van zeker vier pingpongtafels, neemt hij dagelijks vele bloederige dossiers door. Merkwaardig oogt de wand met kindertekeningen in de statige ruimte. ,,Van mijn dochter. Ze dienen als tegenwicht voor al het gruwelijks dat hier besproken wordt.''

De verheven en afstandelijke sfeer van de presidentiële administratie valt moeilijk te rijmen met de warmte van Pristavkins persoon. Het gaat hem aan het hart hoe de Tsjetsjenen nu worden afgeschilderd als zinloos volk, dat tot niets anders in staat is dan vechten. Als jonge ingenieur bouwde Pristavkin een stuwdam in het hoge noorden. ,,De Tsjetsjenen werkten dag en nacht aan een garage, zoals wij ze niet bouwen. Bij ons stort alles na een tijdje in. Of we verzuipen het bouwmateriaal.''

Hartstochtelijk spreekt Pristavkin over de Tsjetsjeense strijder door wie hij tijdens de vorige oorlog over het slagveld werd geleid. ,,Het was een leraar aardrijkskunde die in Rusland had gestudeerd. Grote bewondering had hij voor de Russische cultuur, dat bracht hij ook de kinderen bij. In die vorige oorlog had hij in Groz ni nog zestien Russische jongens gered. Later droeg hij die aan hun moeders over.''

Het levenspad van de leraar aardrijkskunde weerspiegelt volgens Pristavkin de geschiedenis van het hele Tsjetsjeense volk. De wreedheid die kenmerkend zou zijn voor de Kaukasus, is geïntroduceerd door de Russen, is de vaste overtuiging van de schrijver. Generaal Jermolov, die in de negentiende eeuw de Kauskasus moest veroveren, paste een 'tactiek van de verschroeide aarde' toe. ,,Iedere Tsjetsjeen die bleef leven, kon je een dolk in de rug steken. Ze moesten allemaal dood. Er is wat dat betreft niets veranderd. Soldaten kregen in 1944 onder Stalin een premie voor ieder Tsjetsjeens hoofd dat ze inleverden. Wie heeft nu die wreedheid daar gebracht?'', vraagt Pristavkin.

,,We zijn een wreed volk. En het is in de Sovjet-tijd alleen maar erger geworden. Als het economisch goed gaat, beginnen de mensen iets te begrijpen. Maar in onbegrijpelijke tijden verliest dit land zijn verstand. Het volk is dan alleen maar aan het overleven. Verdriet wordt weggedronken. De opgekropte wreedheid wordt dan botgevierd op de omgeving. Omdat je nu eenmaal de president niet met een bijl de hersens kunt inslaan. Daarom haten we onszelf en vermoorden elkaar.''

De huidige Russische wreedheid garandeert een volgende eeuw van oorlog met de Tsjetsjenen, verzekert Pristavkin. Voorzover de Tsjetsjenen daaraan schuld hebben, ligt die besloten in hun olifantengeheugen. ,,Toen ik voor het eerst hoorde over Jermolov, klonk het alsof de generaal net gisteren was vertrokken. Zo zal het ook gaan met de huidige generaals.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden