Russische portretten ontsnappen aan censor

documentaire | Regisseur Marina Razbezjkina leidt in Moskou studenten op. Van censuur heeft ze geen last, vertelt ze op het Idfa.

Documentairemaakster Marina Razbezjkina (68) gaat nogal on-Russisch te werk. Haar studenten hoeven niet verplicht Tsjechov, Tolstoj of Dostojevski te lezen. "Alles draait in het Russische onderwijs om de boekenlijsten, het maakt niet uit welke opleiding je volgt. Ik denk dat je uitgelachen wordt op de universiteit als je de namen van Tsjechovs drie zussen niet kan oplepelen."

Maar bij Razbezjkina gaat het niet over boeken, maar om persoonlijke verhalen. "Dat kleine, persoonlijke staat vaak voor een groter verhaal." Zo maakte een van haar filmstudenten de documentaire 'Winter go away', een film over de Russische oppositie die in 2012 de straat opging om te protesteren tegen president Poetin. "Ze volgde dagen achtereen de oppositiepolitici zonder een oordeel te vellen, ze wilde gewoon laten zien wat voor personen zo'n protest leiden en welke problemen dat met zich meebracht."

Die werkwijze is typisch voor Razbezjkina die sinds acht jaar - zonder subsidie - een filmschool leidt in Moskou. De documentaires die haar studenten maken, worden wereldwijd vertoond op filmfestivals, zoals het Idfa. Ze is even in Nederland voor het documentairefestival en zal spreken in het Amsterdamse debatcentrum De Balie. Op het Idfa wordt 'Paper Stars' vertoond, gemaakt door een van haar studenten. Het is het verhaal van twee meisjes die op zomerkamp gaan. De een maakt snel vrienden, de ander voelt zich buitengesloten.

Wat opvalt is dat de films die Razbezjkina begeleidt of produceert niet worden gecensureerd. De documentairemaakster en haar studenten kunnen zonder veel tegenwerking hun gang gaan, terwijl ze politieke thema's niet mijden. Hoe kan dat? "We brengen nooit iets zwart-wit. Rusland is verticaal georganiseerd, zeker als het gaat om de macht. Maar dat vinden wij niet interessant. Wij kijken naar de mensen achter al die ingewikkelde structuren en dan krijg je altijd een genuanceerd beeld."

Zo volgde één van haar studenten de echtgenote van een politiek gevangene. "We kozen heel bewust voor haar en niet voor het slachtoffer. Het was heel indrukwekkend om te zien hoe zij voor hem bleef vechten."

Hoewel op politieke thema's geen taboe rust, richten Razbezjkina en haar studenten zich vaker op maatschappelijke problemen als gezondheidszorg of migratie. Een van de studenten maakte vorig jaar de film 'Not My Job'. Hij gaat over een man uit Tadzjikistan die vrouw en kind achterlaat om carrière te maken in Rusland - in zijn ogen het land van onbegrensde mogelijkheden. Hij wil acteur worden, maar keert terug naar huis als hij vanwege een verkeersovertreding niet meer mag werken in Rusland. 'Not My Job' is een zeer persoonlijk portret, het handelsmerk van Razbezjkina's leerlingen.

Maar voor zo'n persoonlijke werkwijze moeten de studenten eerst zichzelf leren kennen. Ook dat is een nieuwe benadering in Rusland. "Op andere filmscholen vertelt de regisseur hoe je een film maakt, ik laat mijn studenten zelf nadenken. Bij de auditie moeten ze bijvoorbeeld vertellen wat het meest dramatische moment was in hun leven. Ik vraag dan om een zeer precieze beschrijving. Als iemand vertelt over een verbroken relatie, wil ik weten hoe diegene er die dag uitzag, wat voor sokken zij of hij droeg en wat de gezichtsuitdrukking was van de ander."

Dat Razbezjkina zo authentiek te werk kan gaan, komt waarschijnlijk omdat ze zelf nooit een filmopleiding in Rusland gevolgd heeft. Ze groeide op in Kazan, een stad ten oosten van Moskou. Twee keer werd ze afgewezen voor de filmacademie. Het was eind jaren zeventig, de Sovjet-Unie was nog ongebroken. "Zonder papieren van de officiële filmschool mocht ik geen documentaires maken."

Ondanks die censuur heeft ze altijd geweten dat ze documentairemaakster wilde worden. Op haar zestiende reisde ze af naar de Taiga - een bosrijk gebied in het noorden van Rusland. Ze ontmoette daar mensen die leefden in afzondering en een taal spraken die Razbezjkina amper verstond. "Zij konden overleven zonder het systeem." Razbezjkina keerde regelmatig terug naar het gebied en besloot een film over hen te maken.

"Ik had gelezen over de Taiga, maar wilde met eigen ogen zien hoe ze daar leefden. Die reis bracht me zoveel meer dan de boeken. Het echte leven is vaak lelijker, maar we moeten juist dát laten zien. Dat probeer ik de studenten bij te brengen."

Na eigen succes nu lof voor studenten

Marina Razbezjkina (1948) studeerde Slavische talen aan de universiteit van Kazan. Wereldwijd werd ze bekend met haar film 'Harvest Time' (2004). De documentaire gaat over een vrouw op het Russische platteland die daar woont met kleine kinderen en een man die zonder benen terugkeerde na het eind van de Tweede Wereldoorlog. Ze won verschillende prijzen met Harvest Time.

Sinds 2008 leidt Razbezjkina de film-, documentaire- en theaterschool in Moskou. Ze is een graag geziene gast op internationale filmfestivals en haar studenten vallen daar regelmatig in de prijzen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden