troika laundromat

Russische bank waste miljarden wit via Litouwen en sluisde die West-Europa in

Beeld Brechtje Rood

De Russische Troika Bank koppelde tientallen anonieme bedrijven in belastingparadijzen aan twee zwakke banken in Litouwen. Zo kreeg Troika ongemerkt miljarden van dubieuze herkomst Europa binnen. 

De Russische Troika Bank heeft miljarden aan Russisch geld witgewassen en via twee Litouwse banken naar Europa en de Verenigde Staten gestuurd. Het ging onder meer om geld uit bekende Russische fraudezaken, dat werd vermengd met privé-vermogens van vooraanstaande Russische politici en oligarchen. Een deel van het geld kwam terecht in Nederland, onder meer voor de aankoop van twee luxe jachten bij scheepsbouwer Heesen in Oss.

De Troika Laundromat, zoals de witwasmachine is gedoopt, is ontdekt in gelekte bankgegevens van twee Litouwse banken, Snoras AB en Ukio Bankas. Die banken zijn in respectievelijk 2011 en 2013 door de Litouwse autoriteiten gesloten omdat zij veel te weinig deden om witwassen te voorkomen. Het lek omvat ruim 1,3 miljoen banktransacties, e-mails, rekeningen en juridische documenten, die in handen kwamen van onderzoekscollectief Organized Crime and Corruption Reporting Project en de Litouwse nieuwssite 15min.lt. Zij hebben de gegevens gedeeld met 21 mediapartners over de hele wereld, waaronder Trouw, Platform voor onderzoeksjournalistiek Investico en De Groene Amsterdammer in Nederland.

De Russische Troika Bank koppelde de Litouwse banken aan een web van tientallen anonieme bedrijven in belastingparadijzen, zo blijkt uit de gelekte data. Tussen die bedrijven schoten de miljarden heen en weer tot de herkomst niet langer te achterhalen was. Voor zover het te reconstrueren valt, is er zo’n 3,4 miljard euro de witwasmachine ingegaan, en is er voor 3,5 miljard euro weer uitgekomen. Maar de bedrijfjes doen onderling transacties ter waarde van 6 miljard euro – een indicatie van hoe vaak het geld wordt rondgepompt voordat het de ‘wasmachine’ weer uit gaat.

Dick Crijns, beleidsadviseur bij de Fiod en het antiwitwascentrum AMLC, zegt in een reactie dat zulke betalingen meerdere kenmerken hebben van witwassen. “Crimineel verkregen geld gaat de laundromat in, waarna het veelvuldig en op grote schaal wordt rondgepompt om de oorsprong te verhullen. Daarbij wordt gebruikgemaakt van rechtspersonen en bankrekeningen in verschillende landen.” Eenmaal witgewassen kan het geld naar believen worden besteed.

Anders dan Panama en Paradise Papers

De ‘Troika Laundromat’ wijkt in een aantal opzichten af van eerdere grote lekken, zoals de Panama Papers uit 2016 en de Paradise Papers uit 2017. Die lekken bevatten veel gegevens over opgerichte vennootschappen in belastingparadijzen, die zowel gebruikt kunnen worden door multinationals als door rijke particulieren. Zo bevatte de Panama Papers de volledige interne administratie van het Panamese bedrijf Mossack Fonseca, dat zich specialiseerde in het opzetten van anonieme, en lang geheime vennootschappen voor mensen die iets wilden verbergen.

In een aantal zaken vullen de gegevens elkaar goed aan. Zo is in de Panama Papers te zien dat Sergei Roldoegin, een Russische cellospeler die nauwe vriendschappelijke banden heeft met president Vladimir Poetin, eigenaar is van twee bedrijven op de Britse Maagdeneilanden. Die vennootschappen krijgen vele miljoenen toegespeeld van bankrekeningen van Ukio in Litouwen, blijkt nu uit dit lek. Ogenschijnlijk zonder dat Roldoegin daar iets voor hoeft te doen.

Ook veel andere anonieme vennootschappen die bankieren bij Ukio duiken op in eerdere lekken, naast de Panama Papers onder meer in Offshore Leaks, waarin de gegevens van twee grote trustkantoren in Azië werden blootgelegd. Door dit soort gegevens met elkaar te verbinden, is niet alleen duidelijk wie er schuilgaat achter de offshore bedrijfjes, maar nu ook hoeveel geld erin omgaat.

Grote vragen over banken

Dit lek roept grote vragen op over de rol van Ukio, maar ook andere banken die via Ukio weer geld ontvangen. In hoeverre zijn zij op de hoogte van wie er achter al die anonieme bedrijven schuilgaan? Weten zij iets over de herkomst van het geld dat er in omgaat? Kennen zij de reden voor de betalingen die zij namens deze vennootschappen uitvoeren, en weten zij voor wie die bedoeld zijn?

Op dat soort vragen worden banken geacht een antwoord te hebben, maar de afgelopen jaren is steeds duidelijker geworden dat banken daar – al dan niet bewust – weinig zicht op hebben. Zo werd bekend dat Danske Bank via een vestiging in Estland zo’n 200 miljard dollar vanuit Rusland Europa heeft ingebracht, zonder iets te weten over de oorsprong van dat geld. ING kreeg in Nederland een boete van 775 miljoen euro omdat het jarenlang signalen van witwassen negeerde, waardoor crimineel geld ongestraft door de bank werd witgewassen.

Bijna een miljard naar Nederland

In totaal komt er bijna een miljard euro vanuit de Litouwse banken in Nederland terecht. Het grootste deel daarvan eindigt op rekeningen van Amsterdam Trade Bank (ATB) en GarantiBank. ATB is onderdeel van de Russische Alfa-Bank van miljardair Michael Friedmann, één van de bekendste zakenmannen van Rusland. ATB wordt al jaren achtervolgd door verhalen dat het te weinig doet om witwassen tegen te gaan. 

Eind 2017 viel de Fiod binnen bij de bank in het kader van een onderzoek naar witwassen. GarantiBank is een Nederlandse dochter van de Turkse GarantiBank, maar heeft een eigen Nederlandse bankvergunning. Eén van de andere opvallende transacties naar Nederland is de betaling aan scheepsbouwer Heesen in Oss van 43 miljoen euro, voor de bouw van twee luxe jachten voor de Russische senator Valentin Zavadnikov.

Een deel van het geld dat de witwasmachine in gaat, is verdiend met georganiseerde misdaad of fraude. Zo loopt ruim 80 miljoen uit de veelbesproken Magnitsky-zaak via de Litouwse banken. Die zaak betreft een grote belastingfraude bij het bedrijf Hermitage Capital van de Amerikaanse investeerder Bill Browder. Zijn advocaat Sergei Magnitsky ontdekte de fraude, maar werd zelf gevangen genomen en gemarteld en stierf in de gevangenis. De zaak was aanleiding voor veel westerse landen om via zogenoemde Magnitsky-wetgeving sancties op te leggen voor mensenrechtenschendingen of betrokkenheid bij corruptie of fraude.

Graag gezien in het Westen

De Russsische Troika Bank, die de witwasmachine heeft opgezet, werd groot gemaakt door de Rus Ruben Vardanyan, een van de weinige Russische miljardairs die graag gezien wordt in het Westen. Hij onderhoudt banden met Hollywoodsterren als George Clooney, en kan ook de Britse prins Charles tot zijn kennissenkring rekenen. In 2012 verkocht hij Troika voor 1,4 miljard dollar aan de Russische Sberbank. Tegenwoordig presenteert Vardanyan zich als filantroop. In een recent interview met de Britse zakenkrant Financial Times zei hij de afgelopen jaren zeker 300 miljoen te hebben geschonken aan sociale doelen.

Tegenover journalisten van het  Organized Crime and Corruption Reporting Project erkent Vardanyan dat hij via vennootschappen in belastingparadijzen betalingen deed voor klanten, maar dat Troika zich altijd heeft gehouden aan de dan geldende internationale financiële regels. Als Europese banken het geld accepteerden, betekende dat volgens Vardanyan dat zij hun eigen onderzoek naar de herkomst van het geld hebben gedaan.

Lees ook:

Brabantse werf bouwde voor tientallen miljoenen twee luxe jachten, maar waar kwam dat geld vandaan?

Via een web van anonieme bedrijven met bankrekeningen in Litouwen waste de Russische Troika Bank miljarden wit. Een deel daarvan komt terecht in Oss, voor de aankoop van twee luxe jachten.

Bijna een miljard dubieuze euro’s stroomden vanuit Litouwen naar Nederland

De twee banken die centraal staan in de ‘Troika Laundromat’ stuurden honderden miljoenen naar Nederland. Grootste ontvangers zijn de kleine banken Amsterdam Trade Bank en Garantibank.

Trouw publiceert de komende tijd meer onthullingen die dit nieuwste lek opleveren. U leest ze op trouw.nl/troikalaundromat 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden