Interview

Russische advocaat Genri Reznik: Elk succes in de rechtszaal is een mirakel

De drie bandleden van Pussy Riot in een rechtszaal in Moskou Beeld AP

Advocaten hebben in Rusland weinig aanzien: hun rol in voorgekookte zaken is gering. Strafpleiter Genri Reznik is een uitzondering. Hij legt uit wat de marges van zijn métier zijn.

Hij is de grijze eminentie van de Russische advocatuur. Op zijn 81ste staat Genri Reznik nog steeds het liefst in de rechtszaal, waar hij graag gehakt maakt van zijn tegenstanders. Als ik hem aan het eind van ons gesprek op zijn kantoor in Moskou vraag waarom hij het belangrijk vindt tot de laatste snik als advocaat in Rusland te werken, citeert hij Poesjkin: ‘Een gevecht is bedwelmend’.

“Het klinkt misschien onbescheiden, maar als ik het woord voer tijdens een proces dan voel ik hoe mijn tegenstander ineenkrimpt en tot het uiterste gespannen raakt. Zelfs als de rechter een onrechtvaardig vonnis velt, beseft hij donders goed dat de verdediging voor de ogen van de hele samenleving een morele overwinning heeft behaald. Bovendien komt het ook voor dat wij advocaten erin slagen onze cliënt te rehabiliteren.”

“In de Sovjet-Unie met haar stalinistische erfenis had het beroep van advocaat geen enkel prestige. Niemand had enig idee waar je advocaten eigenlijk voor nodig hebt. Ze werden pas beroemd tijdens de publieke politieke processen tegen dissidenten uit de jaren zestig.”

Die roem bood weinig bescherming. Tot in de jaren tachtig werden advocaten vervolgd wegens vermeend aannemen van steekpenningen. Velen verlieten uit angst het vak. Toen vroegen Rezniks collega’s hem de wetenschap te verruilen voor de advocatuur. “Door mijn onderzoekswerk wist ik precies hoe ons rechterlijk systeem in elkaar stak. Ik had daar geen illusies over.”

Eind jaren tachtig, met het aanbreken van Gorbatsjovs perestrojka, werd openlijke kritiek op het rechtssysteem voor het eerst mogelijk. Reznik publiceerde twee geruchtmakende artikelen over de gebreken van de rechtsstaat: ‘Het is tijd om mythes te ontzenuwen’ en ‘Van mythen naar de waarheid’. Het vak werd met de dag interessanter. “En het betaalde ook nog eens. Dus ben ik gebleven.”

Het rechtssysteem van de USSR was gericht op repressie en vergelding. Wat is daarvan overgebleven?

“We hebben natuurlijk een zware erfenis, maar er zijn wel degelijk ook dingen veranderd. In de Sovjettijd werd 56 procent van de gearresteerden tot reële vrijheidsberoving veroordeeld; voor zware misdrijven was dat maar liefst 80 procent. Dat is nu gedaald tot de helft (28 procent). Dus het repressieve karakter van het rechtssysteem is beslist afgenomen.

Advocaat Henri Reznik in 2014

“Wat niet is veranderd, is dat onze rechtbanken zeer zelden mensen vrijspreken. In reguliere rechtbanken leidt minder dan 1 procent van de zaken tot vrijspraak, in de juryrechtbanken ligt dat iets hoger, 13 tot 15 procent. De bewijsvoering is heel dun. Rechters zijn geneigd de aanklacht routinematig te accorderen. Ik vertel hier bepaald geen geheim, dat weet iedereen.

“Daarom richten juristen in Rusland hun hoop op de juryrechtspraak, maar die maakt maar een fractie van de zaken uit. Pas de laatste tijd is dat percentage weer een beetje aan het groeien.”

Als je in Rusland een rechtszaak bijwoont, krijg je de indruk dat een toneelstuk wordt opgevoerd. Advocaten krijgen nauwelijks de ruimte, de rechter ratelt het vonnis ongeïnteresseerd af. Debatten vinden niet plaats.

“Natuurlijk is de rechtbank theater, maar de kundigheid van de advocaat speelt zeker een rol. Er zijn kunstmatig gefabriceerde zaken, waar een politiek belang de doorslag geeft, maar op het geheel zijn dat er niet veel. Vergeet niet dat ook in Rusland, net als in de rest van de wereld, de overgrote meerderheid van de civiele rechtszaken in schikking eindigt.

“Maar politiek gemotiveerde strafzaken hebben niets met rechtspraak te maken. Er zijn ook voorbeelden van marteling en afgedwongen bekentenissen tijdens het vooronderzoek. Vrijspraak bewerkstelligen is bij ons sowieso heel moeilijk.”

Lukt het u wel?

“Een advocaat hoort geen reclame voor zichzelf te maken, maar ik boek inderdaad resultaat. Ik heb een uitzonderlijke praktijk omdat ik mijn zaken voor het uitzoeken heb. Bij politieke zaken spelen de naam en de autoriteit van de advocaat wel degelijk een rol, maar er zijn zaken waar zelfs tien Rezniks niets aan kunnen veranderen.”

Als voorbeeld noemt Reznik de zaak tegen olietycoon Michail Chodorkovski, die op bevel van Poetin werd >> gearresteerd omdat hij een politieke rol wilde spelen. Hij werd in 2005 tot tien jaar kamp veroordeeld op beschuldiging van belastingontduiking met zijn oliebedrijf Joekos.

“Dit soort zaken komt natuurlijk rechtstreeks uit het Kremlin, al kan dat op verschillende niveaus zijn. Maar vaststaat dat de bestelling van hogerhand komt. Denk overigens niet dat dat betekent dat het Kremlin de rechter opbelt. De beslissing ligt bij de voorzitter van de rechtbank en die geeft dat door aan de rechter in kwestie. Rechters begrijpen heel goed wat voor vonnis ze moeten uitspreken.

“In zijn totaliteit zijn er niet heel veel van dit soort politieke zaken, maar je hebt ze wel op ieder niveau. Als het een kwestie van regionale betekenis is, dan geeft de gouverneur of de burgemeester de doorslag. Het principe van de scheiding der machten werkt bij ons heel slecht. Gelukkig zijn er beroepsinstanties en het komt regelmatig voor dat het Hooggerechtshof zulke politieke vonnissen ongeldig verklaart. Maar als advocaat die heel wat successen heeft behaald in zijn carrière zeg ik u: elk succes in de rechtszaal moet je hier beschouwen als een godswonder.”

Bij uitzonderlijke zaken zoals die tegen punkband Pussy Riot neemt Reznik publiekelijk stelling. “In de rechtszaak gebruikten ze een wetsartikel dat helemaal niet bestaat in het Wetboek van Strafrecht: hooliganism in combinatie met krenking van de gevoelens van gelovigen! Hier past een woord van lof voor het Hooggerechtshof, dat oordeelde dat het vonnis onrechtmatig was omdat er geen misdrijf plaats had gevonden.”

Internationaal berucht is ook de zaak tegen toneel- en filmregisseur Kirill Serebrennikov, artistiek leider van avantgarde-theater Gogol Tsentr. Hij kan al anderhalf jaar door huisarrest niet werken en mag per dag maar drie uur de deur uit. Het OM beweerde dat het toneelstuk ‘Midzomernachtsdroom’ van Shakespeare niet was opgevoerd. “Terwijl de verdediging de recensies van het stuk op tafel legde, zei de openbaar aanklager: dat kan iedereen wel verzinnen.”

Serebrennikov wordt beschuldigd van fraude met overheidssubsidie, omdat hij voor de rekwisieten contant betaalde. Reznik: “Als je dat tot misdrijf bestempelt, dan kun je de hele theaterwereld bij ons achter slot en grendel zetten. Zonder contante betalingen kun je geen toneelstuk op de planken zetten. Rekwisieten contant betalen is de gewoonste zaak van de wereld.”

Wat is de reden voor deze vervolging?

“Voor mij staat buiten kijf dat dit een zaak op bestelling is, ingegeven door ideologische motieven. Serebrennikov heeft zijn politieke positie nooit onder stoelen of banken gestoken, hij nam deel aan de protesten op het Bolotoplein [in 2012 demonstreerden honderdduizenden in Moskou tegen stembusfraude. Het protest werd met harde hand onderdrukt - LS]. Serebrennikov beet in de hand die hem voedde.

“Dat subsidiegeld heeft hij niet achterovergedrukt, maar gebruikt voor toneelstukken en salarissen van de medewerkers. Toen beging het OM de brutaliteit te beweren dat het geld is verduisterd, maar dat de documentatie was vernietigd. Exit je praesumptio innocentiae! Als de documenten zijn vernietigd, wat is dan uw bewijs? Het OM moet de aanklacht met bewijsmateriaal onderbouwen, maar bij ons worden de rollen omgekeerd. Het is krankjorem: de verdediging moet nu bewijzen dat de toneelstukken wél zijn opgevoerd en dat er bepaalde rekwisieten zijn gekocht.”

Theatermaker en regisseur Kirill Serebrennikov, verdacht van fraude, na een rechtszitting in Moskou. Beeld AFP

Komt dit van de oerconservatieve minister van cultuur Medinski, die een hekel heeft aan avantgardetoneel?

“Ben je gek, dit is ver boven zijn niveau! Ik denk dat het uit de boezem van de veiligheidsdiensten komt.”

Maar wat hebben die met theater te maken?

“Misschien wil men laten zien dat deze liberasty [scheldwoord, samengesteld uit ‘liberalen’ en ‘pederasten’ - LS], al die culturele intellectuelen die de overheid beschuldigen van corruptie, zelf net zo erg zijn.”

Ook minder bekende mensen worden vervolgd, zoals Joeri Pivovarov, directeur van het Instituut voor wetenschappelijke informatie over de sociale wetenschappen (Inion), waar in 2015 de bibliotheek afbrandde. “Het OM heeft de oorzaak van de brand niet kunnen vaststellen, maar gaf hem desalniettemin de schuld. Eerst probeerden ze hem nalatigheid aan te wrijven, maar uit al het onderzoek bleek dat de leiding geen enkele verantwoordelijkheid droeg voor die brand. Daarna verweten ze hem misbruik van zijn ambtspositie, ook dat was niet aantoonbaar. Vervolgens verzonnen ze verduisteringen.”

“Pivovarovs gezondheid is naar de knoppen en hij heeft inmiddels het land verlaten. Waarom hij werd vervolgd? Omdat hij een anti-stalinist is. Omdat hij de machthebbers ontmaskert als mensen die de principes van de democratie schenden, die een hang hebben naar autoritarisme. Ik zie geen andere reden. Pivovarov heeft geen enkel bezit, geen onroerend goed, geen rijkdommen, geen villa’s of dure auto’s, hij woont gewoon in zijn oude sovjetwoning en hij is een uitmuntend geleerde.”

Er is nog een zaak die Reznik zorgen baart. Amateur-historicus Joeri Dmitrijev van het historisch genootschap Memorial wordt beschuldigd van seksueel misbruik van zijn pleegdochter. In werkelijkheid vervolgt men hem, zegt Reznik met velen, voor zijn onderzoek naar een stalinistisch massagraf in het noordelijke Karelië. “Toen Dmitrijev onderzoek deed naar de stalinistische repressie begonnen er namen rond te zingen van de daders; die zijn natuurlijk dood, maar ze hebben kinderen en kleinkinderen. Deze zaak is absoluut politiek gemotiveerd.”

Opmerkelijk genoeg pleitte de rechtbank Dmitrijev aanvankelijk vrij van de beschuldiging van kinderporno - verschillende onderzoeken concludeerden dat die uit de lucht gegrepen was. Maar het lokale OM liet niet los en Dmitrijev werd opnieuw gearresteerd. “Het doel was gewoon die man hoe dan ook achter de tralies te krijgen. Kijk maar: die liberale mensenrechtenactivist is ook nog eens een pedofiel! En dat is in de ogen van de gewone Rus het ergste wat er is. Opnieuw concludeerde een commissie dat de verdenking elke grond miste, maar toen begon de pleegdochter verklaringen af te leggen.”

Reznik denkt dat ze onder druk is gezet. De zaak-Dmitrijev hangt nog steeds in de lucht en hijzelf zit achter de tralies.

Is het effectief om onschuldige mensen te vervolgen?

“Propaganda is uitermate effectief. Dat bewijst het onophoudelijke bacchanaal van onze centrale televisie. Ik heb aan heel wat duels, twistgesprekken en ronde tafels op tv deelgenomen, maar sinds de moord op politicus Boris Nemtsov en het ingrijpen in Oekraïne weiger ik; wat je daar ziet is pure ophitsing, bewuste escalatie van de haat. Duidelijk is dat de mensen meer respect hebben voor ons sacrale regime dan voor al die liberalen en intellectuelen. Nu wordt gedebatteerd over de totaal bezopen wet die ‘gebrek aan respect voor de staat’ strafbaar moet maken. Alsof je mensen kunt dwingen tot respect!”

De staat is in Rusland altijd uitermate belangrijk geweest en dat heeft een reden, zegt Reznik. “Ons land is te groot en daarom hebben we een harde hand en een sterke gecentraliseerde macht nodig om de boel bijeen te houden. Traditiegetrouw krijgen de bojaren [edelen - LS] en ambtenaren bij ons altijd de schuld van al wat misgaat, terwijl de tsaar zijn macht van God heeft gekregen. Ook de bolsjewieken hebben dat goed begrepen, vooral Stalin. Hij regeerde met repressie en door de uitschakeling van tegenstanders.

“Ook nu wantrouwt iedereen alle instituties, zoals de Doema en de regering, maar Poetins populariteit is nog steeds groot, al kan hij stijgen en dalen. Voor de meerderheid van de bevolking is Poetins enorme verdienste dat Rusland onder zijn leiding is opgestaan en de Krim is ingelijfd, precies wat liberalen hem verwijten. Er is een schreeuwende behoefte om het land te verheerlijken, trots op ons te zijn.”

Heeft u hoop op het post-poetinisme?

“Ik heb zeker hoop, en ook onder Poetin kunnen er veranderingen plaatsvinden. Je kunt de economie niet negeren. Op dit moment voltrekt zich een enorme nationaliseringsgolf in de economie. Toen Poetin aan de macht kwam, was maar 35 procent van het BBP in staatshanden, nu is dat meer dan 70 procent. Het aantal privébedrijven is drastisch geslonken, maar iedereen weet dat economie onmogelijk is zonder concurrentie en privé-initiatief. Hervormingen zijn dus onvermijdelijk.”

Genri Reznik (1938) is een van Ruslands bekendste strafpleiters. Na twintig jaar op verschillende instituten als jurist wetenschappelijk onderzoek te hebben gedaan, stapte hij op zijn 47ste over naar de advocatuur. De laatste twaalf jaar was hij voorzitter van de Moskouse Orde van Advocaten.

Een uitgebreide versie van dit interview is te lezen op de site RaamopRusland.nl

Lees ook:

Zes jaar cel voor Russische Jehovah’s Getuige wegens ‘extremisme’

Voor het eerst krijgt een Jehovah’s Getuige een celstraf opgelegd in Rusland. De religieuze groep is daar verboden.

De onzichtbare man van Cannes: waarom Kirill Serebrennikov niet bij de première van zijn eigen film was

De Russische filmmaker Kirill Serebrennikov dingt met ‘Leto’ mee naar de Gouden Palm, de belangrijkste filmprijs in Cannes. Zelf moest hij de première missen, hij heeft al sinds augustus huisarrest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden