Russen

Ik heb in mijn leven maar weinig verstandige dingen gedaan, en zelfs die deed ik zonder mijn verstand te gebruiken. Zo kocht ik in 1995 in een bevlieging De Russische Bibliotheek van uitgeverij Van Oorschot. Van deze bevlieging pluk ik nog steeds de zoete vruchten. De bibliotheek in kwestie groeit jaarlijks aan. Ik bezit intussen vijftig delen. Ze hebben een linnen band en liggen zacht verend in de hand. Alleen al de aanraking met zo'n boek is een prettige sen-satie, vooral voor wie gewend is aan paperbacks waarvan elk moment de gelijmde rug dreigt los te laten.

Ik gebruik De Russische Bibliotheek selectief. Elf delen raak ik niet aan. Dat zijn de delen Dostojevski. Van hem heb ik in mijn jonge jaren het belangrijkste gelezen en ik verlang niet naar herhaling. Zijn romans zijn me te melodramatisch, te luidruchtig, te vroom. Het is Christus vóór en Christus na, met veel Christus tussendoor. Hoeveel godvrucht in één boek kan een lezer verdragen? Dostojevski was er op uit zijn publiek te verheffen. Daarmee is hij bij mij aan het verkeerde adres. Als ik me wil verheffen, sta ik gewoon uit mijn stoel op.

Van alle in De Russische Bibliotheek opgenomen schrijvers is Tsjechov me het liefst. Die voorkeur schijn ik te delen met wijlen Geert van Oorschot, de geestelijke vader van de bibliotheek. Aanvankelijk was het zijn bedoeling om alleen het werk van Tsjechov uit te geven. Maar de bibliotheek dijde almaar verder uit, als het universum zelve. Toch bleef Tsjechov zijn grote favoriet. Ik heb me door zijn zoon laten vertellen dat hij altijd Tsjechovs Brieven op zijn nachtkastje had liggen.

Die brieven zijn vooral zo aardig om te lezen, doordat Anton Tsjechov van zijn hart geen moordkuil maakte. Wanneer andere schrijvers hem werk toestuurden en om zijn oordeel vroegen, diende hij hen eerlijk van repliek. In 1898, toen hij in Rusland naam had gemaakt, correspondeerde hij met de debuterende Maksim Gorki. Tsjechov ergerde zich aan Gorki's lange natuurbeschrijvingen, waarin veelvuldig werd gesproken van fluisteringen en fluweligheid. 'Kleurigheid en expressiviteit worden in natuurbeschrijvingen slechts bereikt met eenvoud,' aldus Tsjechov, 'met eenvoudige zinnetjes als: de zon ging onder, het werd donker, het ging regenen.' Ook stoorde hij zich aan de opeenstapeling van bijvoeglijke naamwoorden in Gorki's proza. 'Het is begrijpelijk als ik schrijf: de man ging op het gras zitten. Dat is begrijpelijk omdat het duidelijk is en de aandacht niet vasthoudt. Omgekeerd is het moeilijk te begrijpen wanneer ik schrijf: een lange man van middelbare leeftijd met smalle borst en een rossige baard ging zitten op het groene, reeds door wandelaars platgetrapte gras, hij ging zachtjes zitten, verlegen, en angstig om zich heen kijkend. Dat kunnen de hersenen niet zo ineens verwerken, en als het belletrie is moet het dadelijk, in één seconde, verwerkt worden.' Hij adviseerde Gorki van het platteland te verhuizen naar de stad, om 'kopje-onder in de literatuur te duiken en haar te gaan liefhebben'. Jaren later, in 1920, toen Gorki op middelbare leeftijd was, zou hij op zijn beurt de beginnende schrijver Isaak Babel aanraden 'onder de mensen te gaan'. Babel volgde die raad heel letterlijk op. Hij trok naar het dichtstbijzijnde front om verslag te doen van de Russisch-Poolse oorlog. In 1926 verscheen zijn verhalenbundel Rode Ruiterij, een meesterwerk waarmee hij op slag wereldberoemd werd.

Gorki zelf raakte in vergetelheid. Zijn boeken worden tegenwoordig nauwelijks meer gelezen. Toch was het uitgerekend deze middelmatige figuur, die in 1920 het advies van de inmiddels gestorven Tsjechov doorgaf aan de jonge Babel. Een kwestie van toeval? Ongetwijfeld. Maar zelden heeft het toeval, hier in de gedaante van Maksim Gorki, haar werk zo trefzeker verricht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden