Russen zaten fout, wij voeden ze op

Rusland verdoezelt de terreur van Stalin; hij staat nu weer te boek als de grootste Rus, zegt mensenrechtenactivist Arseni Roginski. 'Rusland doodde eigen burgers. Hoe leg je dat uit? Wij hebben onszelf vermoord?'

Het Kremlin heeft nooit liefde gekoesterd voor Memorial, de Russische mensenorganisatie die sinds haar oprichting in 1991 vooral bekendstaat om de strijd voor officiële erkenning van de massale misdaden die begaan zijn door de Sovjetstaat, onder Stalin en daarna.

Maar deze lente kwam de organisatie wel heel zwaar onder druk te staan. Tijdens een campagne tegen 'buitenlandse agenten' (zie p. 12), viel de politie kantoren binnen en nam materiaal in beslag. Sindsdien wacht Memorial op de rechtszaken die haar boven het hoofd hangen - of niet, want niemand weet of de soep zo heet wordt gegeten. Dat zegt Arseni Roginski, een van de oprichters van Memorial. Het zou zelfs zomaar kunnen dat de organisatie binnenkort staatssubsidie ontvangt.

Onlangs maakten de Russische autoriteiten bekend dat er een geschiedenisboek komt voor alle middelbare scholieren. Dat moet 'patriottisme' en 'historisch optimisme' bevorderen. Wat komt daar in te staan over het stalinisme, denkt u?
"Dat boek is er nog niet, maar hoogstwaarschijnlijk draagt het de lijn van president Poetin uit. Die gaat ongeveer zo. Rusland is het land van de grote overwinningen, door de eeuwen heen, en natuurlijk in de twintigste eeuw. We moeten trots zijn op ons glorieuze verleden. Het communisme heeft ons veel gebracht: spoorlijnen, elektriciteitscentrales, de atoombom, ballet, ruimtevaart. De belangrijkste verdienste is wel de overwinning van 1945.

Dat accent op het roemrijke verleden biedt weinig plaats voor zaken waar je niet trots op kunt zijn. Terreur is natuurlijk niet mooi, dus moet je redenen verzinnen waarom die heeft plaatsgevonden. Stalin moest zijn macht stabiliseren. Of: de terreur was de prijs voor de enorme vooruitgang die we hebben geboekt.

Het boek zal vast vermelden dat er terreur was, en dat die slecht was. Maar het zal niet vertellen dat het een onlosmakelijk onderdeel was van het Sovjetsysteem.

Wij van Memorial zeggen: er is natuurlijk wel iets om trots op te zijn, de overwinning op nazi-Duitsland was inderdaad geweldig, maar op de misdaden van de staat kun je niet trots zijn. Je moet die terreur begrijpen, dat moet deel uitmaken van ons bewustzijn, onze gemeenschappelijke herinnering."

Onder Poetin is de verwerking van het stalinistische verleden niet opgeschoten?
"Hij wil zijn onderdanen hun identiteit, die teloorging met de Sovjet-Unie en in de crisis die in de jaren negentig uitbrak, teruggeven. En in die identiteit, gebaseerd op Russische overwinningen, is steeds meer plaats voor Stalin. De centrale enquêtecommissie hield in 2012 een peiling, waaruit Stalin naar voren kwam als de grootste Rus. In 1989 stond hij nog op de twaalfde plaats.

Poetin heeft dat in gang gezet. Tegelijkertijd is hij is daar niet heel blij mee, want hij is voor veel Russen een soort anti-Stalin. Zij zien Stalin als iemand die zich zijn hele leven heeft opgeofferd voor het land, terwijl Poetin geldt als puissante rijkaard die zich omringt met miljardairs. Onder Stalin was het land gerespecteerd en gevreesd in het buitenland. Poetin zegt wel dat hij tegen het Westen is, maar hij praat wel met iedereen en slaat westerse leiders op de schouders: dat is geen echte Stalin natuurlijk. De mythe is dat ten tijde van Stalin corruptie niet bestond, dat ambtenaren wel uitkeken omdat Stalin anders korte metten met ze maakte. Poetin zegt alleen maar dat hij de strijd aanbindt met corruptie, maar iedereen weet dat die welig tiert."

Waarom is Duitsland er beter in geslaagd zijn verleden te verwerken?
"In Duitsland was dat onderdeel van de opbouw van de democratie, waaraan de Amerikanen natuurlijk veel hebben bijgedragen. Wij hebben niet zo'n directe weg naar democratie gehad. Tot 1989 kende Rusland een totalitair systeem. Daarop volgde tien jaar vrijheid, waarin weinig plaats was voor de geschiedenis. Want er brak crisis uit, niet alleen economisch, maar ook rond de vraag wat de Russische identiteit behelsde. Met de komst van Poetin kwam er een uitweg uit de crisis, maar werd het staatssysteem steeds autoritairder.

Oftewel: we zijn met een korte pauze overgegaan van een totalitair naar een autoritair systeem.

Duitsland bouwde een democratie op, na twaalf jaar terreur. Bij ons was democratische opbouw niet aan de orde, en duurde de periode van terreur zeventig jaar; na de massale terreur van Stalin een verdunde vorm ervan.

De Duitse terreur richtte zich vooral op alles wat als vreemd werd gedefinieerd: Joden, zigeuners, enzovoort. In Rusland werden eigen mensen uitgemoord. Hoe leg je dat uit: wij hebben onszelf vermoord?

Om het verleden te vatten is het fijn als je kunt denken in 'wij' en 'zij'. In de Baltische staten of de Oekraïne zijn 'wij' de Litouwers, de Letten, de Esten en de Oekraïners, 'zij' zijn de Russen. Zij bezetten ons, terroriseerden ons en roeiden ons uit. Maar wij hebben ons altijd verzet, we waren slachtoffers maar ook helden. Uiteindelijk hebben we overwonnen. Daarom zijn we nu onafhankelijk. In die nationale mythes is duidelijk wie wij en zij zijn. Maar in het geval van de Russen en de Sovjetterreur is er geen 'zij', het gaat alleen over 'wij'."

Waarom kunnen Russen niet denken in termen van 'zij, de communisten'?
"Solzjenitsyn heeft zo'n variant bedacht: in Rusland was alles wel in orde, maar toen werden uit het Westen de communisten geparachuteerd. Wij, de Russen, de goeden, waren het slachtoffer. Maar als we de waarheid onder ogen willen zien zoals die blijkt uit documenten en boeken, moeten we erkennen dat wij zelf de Revolutie hebben ontketend."

Wat is er erg aan als de Russen dat niet erkennen?
"We moeten begrijpen dat we onszelf, en vele anderen, hebben geschaad, om te begrijpen dat we niet zulke staatsvormen moeten hebben als ten tijde van het communisme. Pas als we ons verleden begrijpen als antivrijheid en antiwaarheid, kunnen we bouwen aan vrijheid en waarheid, kunnen we afkomen van de in onze hoofden gestampte denkbeelden.

Dat de staat alles is en de mens niets, was het belangrijkste denkbeeld waar Rusland eeuwenlang onder gebukt ging. Vóór de Revolutie en daarna werd ons ingeprent dat wij slaven zijn van de Grote Staat en het staatsbestuur. Dat het recht van het individu niet hoeft te wijken voor de staat is een basisprincipe dat we ons nog eigen moeten maken.

Ook moeten we breken met het stereotype dat Rusland omringd is door vijanden die ons willen bezetten - het beeld dat ook Poetin ophangt: ze willen ons op de knieën krijgen. Dat idee had en heeft een funeste invloed: Rusland moet zich voortdurend ontdoen van de vijfde colonne, al verandert het gezicht ervan steeds. Onder Poetin bestond die colonne eerst uit 'de oligarchen'. Nu bestaat ze uit mensenrechtenorganisaties die in dienst zouden staan van buitenlandse mogendheden, de Verenigde Staten voorop.

Poetin heeft een paar keer de Stalinterreur veroordeeld: die was fout, en Stalin was wreed. Maar met die sympathie voor de slachtoffers onderkent hij nog niet het misdadige karakter van de staat. En zolang dat besef geen gemeengoed is, legt niemand een verband tussen ons verleden en hoe de staat nu optreedt: kijk naar Pussy Riot en de Greenpeace-activisten."

Memorial probeert bloot te leggen hoe systematisch de terreur was onder Stalin door nauwkeurig onderzoek te doen naar de slachtoffers van destijds. Een paar jaar geleden bracht de organisatie een dvd uit met de namen en papieren van zo'n 2,5 miljoen slachtoffers van vervolging. Volgens Roginski is dat hooguit een kwart van alle slachtoffers. Onlangs verscheen een nieuwe dvd ('Maar alles staat ook op internet') met de dossiers van 44.000 mensen die ter dood werden veroordeeld; hun doodvonnissen werden ondertekend door Stalin zelf.

Roginski is ervan overtuigd dat zijn organisatie haar werk kan blijven doen, ook al ondervindt ze hinder van de wet die zulke groepen verplicht zich te laten registreren als buitenlandse agent. Na de protestwinter van 2011-2012, waarin Poetin onverwacht zwaar onder vuur kwam te liggen, werden er dagelijks nieuwe gekke wetten aangenomen om mensen onder druk te zetten en protestmanifestaties te voorkomen. 'Smaad' werd van overtreding gepromoveerd tot misdaad, de anti-Magnitski-wet (zie p. 12) trad in werking.

Roginski: "Daarna kwam de wet tegen buitenlandse agenten, die particuliere organisaties besmeurt door ze neer te zetten als een 'vijfde colonne'. Het OM deed invallen, nam documenten in beslag, in de lente hadden we het zwaar. Maar al eist de wet het, geen organisatie heeft zich vrijwillig laten registreren. Dat wil zeggen dat het niveau van maatschappelijk bewustzijn gestegen is. Mensen laten zich niet onderwerpen, ook als ze daardoor hun organisatie moeten sluiten.

Het laatste halfjaar neemt de druk af. In Sint-Petersburg en in Perm hebben we processen aangespannen en gewonnen. Andere rechtszaken zijn op de lange baan geschoven. Het OM wacht op bevelen. Poetin maakt terugtrekkende bewegingen, hij zegt dat de wet goed is, maar dat de uitvoering misschien niet helemaal juist was."

Opmerkelijk genoeg zijn er ook berichten dat het Kremlin bereid is Memorial en andere organisaties te subsidiëren. Wat verwacht u?
"Poetin heeft inderdaad een fonds opgericht ter ondersteuning van mensenrechtenorganisaties. Velen hebben zich tot het fonds gewend, wij ook.

Het principe erachter is belangrijk. Poetin meent dat buitenlands geld slecht is. Een van zijn favoriete uitspraken luidt: "Wie de muziek speelt, bepaalt hoe er gedanst wordt." Dat kenmerkt zijn manier van denken. Wij zeggen: voor ons bestaat geen verschil tussen binnenlands en buitenlands geld.

Een maand geleden hebben we subsidie toegezegd gekregen. Dat geld is nog niet binnen, maar ik verwacht het wel te krijgen. We zullen bewijzen dat wij niet dansen naar Poetins pijpen, net zomin als naar Amerikaanse muziek, of van wie dan ook."

Maar maakt u zich zo niet afhankelijk en kwetsbaar?
"Nee, dat geloof ik niet. We hebben geen keuze. We vinden dat dit bewind mensenrechten schendt, en een verkeerde politiek voert om in het reine te komen met onze geschiedenis. Dat zullen we blijven zeggen. Maar wij zijn geen revolutionairen. Wij zijn verbonden met de overheid, wij voeden de overheid op. Het werken aan de rechtsstaat, aan een mondige samenleving is een kwestie van lange adem.

We waren twintig jaar geleden zeer naïef om te denken dat alles meteen prachtig zou worden. Nu begrijpen we dat daar tientallen jaren overheen gaan."

FOTO'S PATRICK POST

'Nog altijd gaat Rusland gebukt onder het idee dat de staat alles is en de mens niets'

Arseni Roginski stond eind jaren tachtig aan de wieg van Memorial. De organisatie houdt zich bezig met het boven water krijgen van de waarheid over de terreur onder Stalin en daarna. Verder probeert ze de herinnering aan dat verleden levend te houden door middel van (onder meer) monumenten. Ook geeft Memorial juridische en andere vormen van bijstand aan slachtoffers van de Goelag. Hoewel inmiddels miljoenen mensen zijn gerehabiliteerd, worden die tot frustratie van Memorial steeds gepresenteerd als individuele gevallen waarbij toevallig een fout is begaan. Roginski: "Niet één kampcommandant of openbaar aanklager is ooit vervolgd. Een wettelijk kader om misdaden gepleegd in dienst van en namens de staat te vervolgen, ontbreekt."

Arseni Roginski heeft de terreur van het Sovjetregime aan den lijve ondervonden. Zijn vader, een Joods technicus, werd in 1938 veroordeeld tot zes jaar kamp. De zoon werd in 1946 in ballingschap geboren. In 1951 werd zijn vader opnieuw opgepakt, hij stierf drie maanden later in de cel.

Roginski studeerde geschiedenis, maar kon door het verleden van zijn vader niet terecht aan de universiteit. Hij werd leraar. In zijn vrije tijd deed hij toch onderzoek. In 1981 kreeg hij te horen dat hij binnen tien dagen kon emigreren. Hij weigerde en werd tot vier jaar werkkamp veroordeeld wegens het vervalsen van documenten (onder meer een bibliotheekpas) en het verkopen van geheim materiaal aan het buitenland.

In 1985 kwam hij vrij; hij woog nog 50 kilo. Eerder deze maand was Roginski hoofdspreker op een in Amsterdam georganiseerde Niod-conferentie over de herinnering aan de Goelag.

In november 2012 werd een wet van kracht die bepaalt dat niet-gouvernementele organisaties die in Rusland politiek actief zijn en geld ontvangen uit het buitenland, zich bij het ministerie van justitie moeten registreren als 'buitenlandse agent'.

Per 1 januari is bovendien de zogeheten anti-Magnitskiwet ingegaan, het Russische antwoord op een Amerikaanse wet die toegang tot de VS kan weigeren aan Russische overheidsfunctionarissen die de VS verdenken van betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen.

Deze wet verbiedt adoptie van Russische kinderen door Amerikanen, en van het aannemen van Amerikaans geld voor 'politieke activiteiten'.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden