'Russen hebben wél een instinct voor vrijheid'

Andrei Nekrasov maakt zeer kritische documentaires over het optreden van de Russische machthebbers. Werken in zijn land is praktisch onmogelijk. Het Westen oordeelt te mild over Poetin, vindt hij.

'Het wordt erger", stelt Andrei Nekrasov zonder omhaal over het politieke klimaat in Rusland. "Ik zou het liefste in Rusland willen werken, en Russische films willen maken. Maar dat is niet mogelijk, ik moet werken vanuit het buitenland. Ik kan naar Rusland om mijn vrienden en familie te bezoeken, ik kan er zijn. Maar werken is moeilijk, mensen kunnen mij niet helpen. Dat is niets persoonlijks, maar daarvoor ben ik te berucht. Ik ben een hele rustige en redelijke man van karakter, maar ik heb het imago van een agressieve hond die tegen Poetin blaft."
Dat imago dankt Nekrasov aan zijn drie politieke documentaires. De eerste - 'Disbelief' (2004), over de betrokkenheid van de Russische geheime dienst bij de ontploffing van flats in Zuid-Rusland - had nog een officiële licentie en een officiële distributeur. "Niet een of andere activist, maar gewoon een zakenman die er geld aan heeft verdiend. Je kon de film gewoon kopen. De mensen hadden toen nog de perestrojkamentaliteit die begon met Michail Gorbatsjov en doorging met Boris Jeltsin."
De tweede - 'Rebellion' (2007), over de moord in Londen met polonium op ex-KGB-spion Litvinenko - had al geen officiële distributeur meer. Wel bleven mensen hem verspreiden, en er werd openlijk over gediscussieerd. "En nu, bij 'Russian Lessons', is er angst. Mensen zijn nog wel nieuwsgierig, maar het is bijna onmogelijk een plek te vinden waar de documentaire kan worden vertoond. Ondanks al dat gepraat over een moderniserende president (Dmitri Medvedev, red.): de werkelijkheid is volstrekt anders."
'Russian Lessons' is dan ook een zeer scherpe veroordeling van het Rusland onder Poetin en Medvedev. Nekrasov zelf noemt het "een cri de coeur over de rol van mijn land, mijn mensen, het imperialisme. Onze leiders moeten voor ons zorgen, niet nog ergens een stuk land pakken."
De documentaire doet verslag vanuit Zuid-Ossetië en Abchazië, waar het Russische leger in augustus 2008 de strijd aan bond met Georgische troepen. Nekrasov en zijn vrouw Olga Konskaja, die in 2009 aan kanker overleed, filmden in die maanden aan beide zijden van de grens. Ze ontleden in de film de Russische leugens die zoveel Westerse media later als waarheid overnamen.
Zo konden ze geen nieuwe graven vinden op de plek waar Georgische bombardementen tweeduizend Osseten zouden hebben gedood - de term 'genocide' viel zelfs. De bevolking van de Zuid-Ossetische hoofdstad Tschinvali bleek al goeddeels door de Russen te zijn geëvacueerd voor de oorlog begon - een aanwijzing dat de escalatie was gepland. En door beelden te tonen van de bloedige schoolgijzeling in Beslan, de Abchazische burgeroorlog van begin jaren negentig en het geweld in Tsjetsjenië, laat Nekrasov de terugkerende wreedheid zien in het Russische optreden. Daarbij gebruikt hij historische beelden van mismaakte en verbrande lijken en gruwelijke herinneringen van ooggetuigen.
In de documentaire zitten ook televisiebeelden van de BBC en de ZDF over de Georgisch-Russische oorlog. Ze hebben locaties verwisseld en zo Georgische misdaden gemaakt van wat Russische bombardementen hadden aangericht. "Misschien is het luiheid, ik weet het niet", zegt Nekrasov. "Zo wordt nieuws samengesteld, ieder shot dat aannemelijk lijkt: tsjak, ertussen. Maar veel erger is het verhaal van moedige, geweldige mensen in Zuid-Ossetië die streven naar onafhankelijkheid: wat een leugen!"
Nekrasov wordt steeds bozer als hij de minirepubliek beschrijft. "Dit is het meest gemilitariseerde gebiedje in de wereld. Meer dan Noord-Korea. Iedere jongeman wordt soldaat, er zijn twee tv-kanalen om uit te kiezen. Twee kanalen, in deze tijd! Dan krijg je dus van die meisjes die, zoals in de film, zeggen: 'We haten Georgiërs omdat het Georgiërs zijn.' Je hoort er iedere avond schietpartijen, er is een corrupte president Kokoity die alleen maar geld wegsluist. Vreselijk! Mensen moeten dat weten."
Het ergert hem dat de etiketten van zelfbeschikking en vrijheidsstrijd zo worden misbruikt. "Dat mensen daarover iets durven zeggen, terwijl ze zelf niet in het gebied zijn geweest. Ze nemen de clichés over van andere situaties. De Russische bevolking heeft die informatie vaak niet, maar westerse intellectuelen zouden die wel moeten hebben. Dan zeg ik: 'Ik ben er wél geweest" en zij: 'Maar je ziet het verkeerd, want je bent zo tegen Poetin'. Ik kom daar, mijn vrienden leven daar. Zij riskeren niets. Dan kan je het toch op z'n minst eerlijk zijn?"
Nekrasov ziet er een breder patroon in, een gemakzuchtige aanvaarding in westerse landen van de onvermijdelijkheid én populariteit van het huidige Russische regime. "Er zijn weinig mensen die zeggen dat Rusland zo'n geweldig, perfect democratisch land is. Maar er klinkt wel: Ach, alles is relatief. Er zijn ernstiger dingen, zoals terrorisme, of islamisme. Poetin maakt van die houding gebruik. Hij vertelt over ons, de oppositie, met zijn gewelddadige arrogantie: Jullie zijn niets, niets, niets, stront! Want echte Russen steunen mij, en niet jullie, westerse strontzakken! Daarop wil ik zeggen: Ík ben het Russische volk, Politkovskaja was het Russische volk, Litvinenko was het Russische volk. Wij zijn de patriotten, degenen die iets willen doen voor het land. Poetin is de randfiguur, híj is compleet losgesneden van het echte Rusland, niet wij. Sovjetleider Brezjnev was ook populair, en toen was er plotseling geen Sovjet-Unie meer."
Curieus genoeg gaan de documentaires van Nekrasov vaak over Poetins beleid en machinaties, maar heeft hij Ruslands sterke man nooit ontmoet. Een film alleen over de man zelf, zou Nekrasov ook niet willen. "Als documentairemaker is het alleen interessant als er een scheurtje is, als er iets gebeurt. Dat is een eis van het genre. Je begint met iets, dan komt een verandering, of twijfel, of openbaring, of catharsis, iets. Helaas denk ik niet dat zoiets kan worden geschetst over meneer Poetin. Dat maakt hem tot een ongeschikt onderwerp, het wordt plat. De man sluit geen compromissen, hij is eigenwijs, hij is wraakzuchtig, trots. Dat maakt het een slecht onderwerp voor een documentaire en een slechte leider. Medvedev is zwakker, dat is complexer en interessanter."
Nekrasov werkt nu voor de Frans-Duitse zender Arte aan een serie over de periode dat het Sovjetrijk uit elkaar viel. In zijn ogen toonde het Russische volk op dat moment toch het vermogen tot verzet in zich te hebben. "Ik heb het voor mijn eigen ogen zien gebeuren in 1991. Met al het pessimisme dat ik over Rusland heb, met alle slechte dingen die gebeuren - soms word ik wanhopig of moedeloos - we wáren in staat om dat te doen en we wísten de staatsgreep te stoppen.
"Het was een geweldige tijd omdat vrijheid toen de mode was, en het normaal was om democraat te zijn. Helaas is dat nu minder modieus. Autocratie,
in verschillende vormen, is de norm in het land. Maar we hebben toen op de een of andere wijze toch ons instinct voor vrijheid ontdekt. Er
is nu een generatie die dat heeft meegemaakt, die periode van vrije media en politiek. Ik hoop dat het onder de oppervlakte nog sluimert. Ik ben een pessimist, maar een pessimist met hoop."

Andrei Nekrasov
Andrei Nekrasov is geboren in 1958 in Sint-Petersburg, niet ver van de geboortestraat van Vladimir Poetin. Hij studeerde theater en film in Sint-Petersburg (toen nog Leningrad), Parijs en Bristol. Hij produceerde en regisseerde naast politieke documentaires onder meer het drama 'Springing Lenin' (1993), dat een prijs kreeg in Cannes, 'Love Is As Strong as Death' (1997) en 'Lubov and Other Nightmares' (2001). Daarnaast maakte hij tv-programma's en theaterproducties.

Russian Lessons
Rusland, documentaire
Regie: Olga Konskaya, Andrei Nekrasov.
www.russianlessons.org

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden