Rusland zet vol in op de olie-industrie

Achter de muur van het Kremlin is het logo van Rosneft, één van de grootste oliemaatschappijen van Rusland, te zien. Beeld reuters
Achter de muur van het Kremlin is het logo van Rosneft, één van de grootste oliemaatschappijen van Rusland, te zien.Beeld reuters

Wat is er mis met de Russische economie? De recente oproep van de Russische premier Dmitri Medvedev om 'de broekriem aan te halen' doet het ergste vermoeden.

Geplande belastingverhogingen (de introductie van een omzetbelasting, hogere btw en inkomensbelasting) zullen grote gevolgen hebben voor bedrijven en hun werknemers, als het net zo gaat als vorig jaar. Toen werden de belastingen voor kleine ondernemers verhoogd, met als gevolg dat 650.000 van hen moesten stoppen met hun bedrijf.

Desondanks lijken sommige bedrijven niet alleen te ontsnappen aan de belastingverhogingen, ze krijgen zelfs belastingvoordelen. Dan gaat het niet om de boeren of ondernemers in de technologie- en kennissector, maar om de Russische en internationale olie- en gasgiganten die actief zijn in het poolgebied en Oost-Siberië.

In oktober 2013 tekende president Vladimir Poetin een wet die oliewinning op zee uitsluit van productiebelasting. Ook hoeven oliebedrijven geen btw te betalen voor verkoop, transport en gebruik van de olie. Sommige olieprojecten op het land profiteren mee. Vier projecten die zich richten op olie die moeilijk te winnen is (zoals schalie-olie) - Bazhenovskaya in West-Siberië, Abalakskaya in Oost-Siberië, Khadumskaya in de Kaukasus en Domanikovaya in de Oeral - hoeven geen productiebelasting te betalen. Andere projecten kregen een belastingverlaging variërend van 20 tot 80 procent.

Grondstoffenvloek
Het Russische belastingbeleid is in feite eenvoudig. De helft van het overheidsbudget bestaat uit inkomsten uit olie en gas en fossiele brandstoffen zijn goed voor twee derde van de export. Gezien de afhankelijkheid van de economie van olie en gas wordt de gebruikelijke strategie gevolgd: het stimuleren van boren en het extra belasten van de rest van de economie.

Economen hebben al diverse malen gewaarschuwd voor de 'grondstoffenvloek', de paradox dat landen en regio's met een rijkdom aan grondstoffen vaak minder economisch groeien en zich slechter ontwikkelen dan landen met minder grondstoffen. Andere industrieën en de landbouw in die landen zijn vaak zwak en vaak gaat het om dictaturen met veel corruptie.

Lange tijd scheidden economen echter de economische en sociale impact van de fossiele brandstoffen van de milieu- en klimaatproblemen, iets dat tegenwoordig niet meer van elkaar te scheiden is.

Stimuleren fossiele brandstoffenindustrie
Volgens Christiana Figueres, hoofd van het secretariaat van het VN-Klimaatverdrag (UNFCC), moet driekwart van de nu bekende reserves aan fossiele brandstoffen in de grond blijven om het ergste klimaatscenario te voorkomen. Het zou bij Rusland, als lid van de VN-Veiligheidsraad, op z'n minst bekend moeten zijn hoe de Verenigde Naties hierover denken. Het is een interessante vraag of de Russische delegatie op de Klimaattop in New York op 23 september, bereid zal zijn uit te leggen waarom het beleid in het land juist gericht is op het stimuleren van de fossiele brandstoffenindustrie.

Niet alleen de Verenigde Naties waarschuwen tegen het verbranden van fossiele brandstoffen in relatie tot klimaatrisico's. In 2005 kwam Ruslands eigen meteorologische dienst Roshydromet met een prognose over de klimaatverandering en de consequenties daarvan voor Rusland. De dienst stelde dat de klimaatverandering in Rusland twee keer sneller gaat dan het wereldwijde gemiddelde.

Roshydromet voorspelde extremere klimaatomstandigheden, inclusief overstromingen, orkanen, droogte en bosbranden. In de afgelopen vijftien jaar verdubbelde het aantal van dit soort gebeurtenissen. Dat vormt niet alleen een bedreiging voor mensen en hun welzijn, maar ook voor de economie.

Beleidsmakers in Rusland trekken zich weinig aan van deze waarschuwingen, maar de traditionele exportmarkt loopt terug. De Europese Unie (EU), de belangrijkste afnemer van Russische olie en gas, wil het aandeel hernieuwbare energie verhogen tot 20 procent, de energie-efficiëntie verbeteren met 20 procent en de CO2-uitstoot verlagen met 20 procent. De Verenigde Staten hebben besloten de CO2-uitstoot door energiecentrales te verlagen met 30 procent. Dat zijn slechts eerste stappen, maar ook die kunnen helpen het verbruik van fossiele brandstoffen terug te dringen.

Gaat de C02-bubbel barsten?
Het gebruik van fossiele brandstoffen steeg in de afgelopen vijf jaar heel langzaam in de VS. In Europa nam het af. In China en Zuidoost-Azië blijft de vraag naar olie echter stijgen. Misschien dat dit, meer nog dan de recente sancties tegen Rusland in verband met Oekraïne, president Vladimir Poetin ertoe heeft aangezet 'naar het Oosten te kijken'.

Toch zijn er ook twijfels of de Aziatische honger naar olie in de toekomst zal blijven bestaan. China kondigde onlangs aan van plan te zijn de CO2-uitstoot terug te dringen en te investeren in groene energie. De vraag naar olie zal de komende tien jaar met 10 tot 20 procent afnemen als de olieverbruikende landen hun emissiedoelstellingen halen. Een daling in de vraag leidt doorgaans tot een daling van de prijs - maar niet altijd proportioneel. Soms, vooral als de markt oververhit is, kan een kleine daling leiden tot een sterke prijsdaling. De bubbel barst dan, in economenjargon.

Op de markt van fossiele brandstoffen wordt momenteel gesproken over de CO2-bubbel. De olieprijzen worden opzettelijk hoog gehouden om te investeren in olieboringen, in de hoop daarmee een stabiel inkomen te verwerven op lange termijn. Maar als de wereldmarkt zich toch gaat realiseren dat de olie beter in de grond kan blijven, zullen oliebedrijven in waarde dalen. Investeerders zullen hun geld uit de sector halen en de oliebedrijven zullen zich gedwongen zien hun productie te beperken en prijzen te verlagen. Rusland neemt dus aanzienlijke risico's door in te zetten op fossiele brandstoffen als belangrijkste economische factor.

Wat is het alternatief?
De Russische investeerder Andrei Movchan laat in de Russische uitgave van Forbes zien dat de Achilleshiel van de moderne Russische economie de extreme onderontwikkeling van kleine en middelgrote bedrijven is. En het lijkt erop dat de huidige belastingmaatregelen deze bedrijven letterlijk zullen uitroeien.

Als kleine bedrijven, net zoals in de VS en Europa, een belangrijkere rol zouden spelen in de economie zou er sprake kunnen zijn van een economische groei die vergelijkbaar is met de verwachte groei uit de olie- en gasindustrie. Maar dan zonder de beangstigende bijeffecten van een economie die drijft op fossiele brandstoffen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden