Rusland mag over van alles meepraten, maar niet over uitbreiding

BRUSSEL - Een 'nieuwe Navo' is geboren, jubelde het westerse bondgenootschap een jaar geleden. De Europese lidstaten kregen de mogelijkheid om zonder de VS, de belangrijkste bondgenoot, militaire operaties op touw te zetten. De 'nieuwe Navo' moest ook het Russische verzet tegen uitbreiding van de Atlantische alliantie wegnemen.

THEO KOELE

De Europeanen bakken er niet veel van, zoals deze week in Parijs bleek tijdens een bijeenkomst van de West-Europese Unie (Weu), het militaire samenwerkingsverband van de meeste lidstaten van de Europese Unie. In crisissituaties (Albanië, Zaïre) lukt het, ondanks veel goede voornemens, niet om gezamenlijk op te treden, als het al tot actie komt.

De 'nieuwe Navo' bleek echter wel een begrip waarmee de secretaris-generaal, Javier Solana, in Moskou uit de voeten kon. Rusland legde zich deze week neer bij de uitbreiding van het bondgenootschap met Midden-en Oosteuropese landen. Lange tijd heeft Moskou zich met veel verbaal geweld verzet tegen een uitbreiding van de Atlantische club richting Russische grens. In het besef dat uitbreiding niet tegen te houden is (de Navo heeft landen als Polen, Hongarije en Tsjechië het lidmaatschap voorgespiegeld, en zou zich belachelijk maken door daarop terug te komen), heeft Rusland na lang en hard onderhandelen een akkoord met de Navo gesloten. Een akkoord, dat Moskou een stem geeft in het Navo-beleid, maar geen vetorecht.

Navo-chef Solana heeft zich maanden het vuur uit de sloffen gelopen om uit te leggen dat het bondgenootschap al lang niet meer het overblijfsel van de Koude Oorlog is dat in Rusland zo verfoeid wordt. Hij heeft Moskou bestookt met voorbeelden. Sinds 1991 zijn de Navo-strijdkrachten met een kwart ingekrompen. Het defensiebudget in de lidstaten is gemiddeld met een derde gedaald. Zestig procent van de Amerikaanse militairen heeft Europa verlaten. Het nucleaire arsenaal is met maar liefst 80 procent verminderd. Alle kernwapens die vanaf de grond kunnen worden afgevuurd, zijn weggehaald. De bevelsstructuur is niet langer gericht op een dreiging uit het Oosten, maar is versoepeld, met het oog op snel ingrijpen in regionale crises.

Zelfs het Strategisch Concept van de Navo, zeg maar: de grondslag van militair optreden, staat ter discussie, zo valt op het hoofdkwartier in Brussel te horen. Het werd in november 1991 op een Navo-top in Rome aanvaard, en legt, in de woorden van Solana, de nadruk op conflictpreventie en crisisbeheersing.

De inkt van het stuk was nog niet droog, of de Sovjet-Unie spatte uiteen. De 'nieuwe Navo' ziet in aanpassing van het concept een kans om de Russen te verzoenen met uitbreiding, want van harte stemmen ze er niet mee in. Een mogelijkheid om de resterende weerstand weg te nemen, ligt ook in de herziening van een verdrag dat dateert uit de nadagen van de Koude Oorlog. In 1990 maakten Oost en West afspraken over beperking van conventionele wapens (tanks, kanonnen en dergelijke). Het verdrag moest een verrassingsaanval voorkomen.

Na het uiteenvallen van het Warschau-pact en de Sovjet-Unie zijn de krachtsverhoudingen in Europa sterk gewijzigd. Moskou heeft er daarom op aangedrongen het verdrag te wijzigen; de Navo toonde alle begrip. In Wenen vergaderen de komende maanden niet minder dan dertig landen over aanpassing van het zogeheten CFE-verdrag. Voor Rusland ligt daar een kans eisen te stellen aan de omvang van strijdkrachten in andere landen, met name de vroegere 'satellietstaten' die straks Navo-leden zijn.

In het akkoord, dat Navo-chef Solana en de Russische minister van buitenlandse zaken Jevgeni Primakov deze week sloten, stelt het westerse bondgenootschap zich terughoudend op, als het gaat om stationering van wapens en militairen op het grondgebied van nieuwe lidstaten. Niet alleen om de angst van de Russen voor omvangrijke Navo-strijdkrachten in hun nabijheid weg te nemen, maar ook om financiële redenen. Uitbreiding van de Navo kost, volgens Amerikaanse ramingen, de komende tien tot vijftien jaar tientallen miljarden.

Nucleaire wapens zullen in het geheel niet worden opgesteld op het grondgebied van nieuwe leden, en Navo-militairen met conventionele wapens slechts op bescheiden schaal. Over aard en omvang gaat het in de Weense onderhandelingen; daarop heeft de Navo geen voorschot genomen, zegt men in Brussel.

De Navo is doof gebleven voor de Russische wens om de infrastructuur (vliegvelden, communicatiecentra, militaire hoofdkwartieren) niet uit te breiden naar het grondgebied van nieuwe leden. Dat zou hen tot 'tweede rangs-lidstaten' maken, en bovendien afbreuk doen aan de mogelijkheden van de Navo om in noodgevallen daadwerkelijk op te treden. We hebben onze handen niet gebonden, heet het bij de Navo.

De Russen mogen in een nieuw op te richten 'raad' met de Navo over veel zaken meepraten, van de strijd tegen drugshandel tot het tegengaan van de verspreiding van massavernietigingswapens, maar níet over uitbreiding van het bondgenootschap. Nadat het akkoord tussen Rusland en de Navo later deze maand in Parijs bezegeld wordt, zullen in juli, op een Navo-top in Madrid, enkele Midden-en Oosteuropese landen worden uitgenodigd toe te treden, naar verwachting in 1999. Andere aspirant-leden moeten nog een tijdlang in de wachtkamer blijven. Ook met het oog daarop moet de Navo nog iets nieuws verzinnen. De Navo is namelijk beducht dat landen die niet bij de 'kopgroep' behoren, ontgoocheld afdruipen, met het risico van instabiliteit en onveiligheid in Europa. En dat is precies het tegenovergestelde van wat de Navo met de toetreding van nieuwe leden beoogt.

De Navo denkt nu aan uitbreiding van het Partnerschap voor de Vrede, een in 1994 ontworpen programma voor militaire samenwerking tussen Navo-landen en niet-lidstaten. Niet minder dan 27 landen hebben zich als 'partners' gemeld, inclusief Rusland. Dat stelde zich echter niet actief op, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Oekraïne, na Rusland het grootste land van Europa. Met Oekraïne wil de Navo, net als met Rusland, een apart akkoord sluiten. Het land heeft zich, anders dan Rusland, nooit verzet tegen uitbreiding van de Navo. Maar evenals Rusland streeft Oekraïne naar een 'speciale relatie' met het bondgenootschap. De vernieuwing van de Navo is nog lang niet voltooid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden