Boekrecensie

‘Rusland is veel warmer dan het chagrijnige Moskou’

Beeld Trouw

Edwin Trommelen (1963) is slavist, documentairemaker en schrijver. Hij reisde per trein over de legendarische BAM-spoorlijn, ruim 3000 kilometer dwars door Siberië, en verhaalt over de Russen die leven langs de spoorlijn. 'Keer op keer kwam ik in een warm bad terecht.'

"Schrijven heeft wel iets van een treinreis. Je neemt af en toe een zijspoor, smeert de boel wat en loopt soms vertraging op. Dat bedacht ik me toen ik aan dit boek werkte.

De ‘Bajkalo-Amoerskaja Magistral’, oftewel de BAM, is onder Nederlanders vrijwel onbekend. De aftakking van de beroemde Trans-Siberië spoorlijn loopt 3097 kilometer dwars door Siberië.

Brezjnev gaf in 1974 het startsein voor de aanleg. Het spoor had allereerst een militair-strategisch doel. Daarnaast zou de BAM Siberië tot ontwikkeling brengen. Ten slotte was het een prestigeproject: Stalin had de Grote Vaderlandse Oorlog gewonnen, Chroesjtsjov schoot Gagarin de ruimte in en Brezjnev wilde dat zijn naam verbonden zou worden aan ’s werelds grootste civiele bouwproject, gemeten naar het aantal kubieke meter grond dat werd verplaatst.

De BAM was een propagandamiddel maar werd geen succes. Het spoor moest door zeven bergketens en over tientallen woeste rivieren. Door de vreselijke winters en de permafrost kwam de geplande industrie nauwelijks van de grond. De kolossale treinstations zijn daardoor veel te groot voor de kleine plaatsjes langs de spoorlijn.

Komsomol

Ik hoorde voor het eerst van de BAM in 1983. In dat jaar ging ik Russisch studeren. In ons leerboek lazen we over het project, waar toen nog hard aan werd gewerkt. Destijds had ik er amper belangstelling voor. Ik was gericht op Dostojevski, Tolstoj, Tsjechov. Pas later begon ik meer van het land te ontdekken. Rusland ging steeds meer leven en die BAM kwam steeds weer terug.

Je kunt de route in tweeënhalve dag bereizen, maar ik heb er anderhalve maand voor uitgetrokken: onderweg stapte ik vaak uit, omdat ik niet alleen een verhaal wilde schrijven over de spoorlijn, maar ook over de tienduizenden leden van de Komsomol - de jeugdafdeling van de Communistische Partij - die in de jaren zeventig en tachtig naar Siberië waren getrokken om de BAM te bouwen.

Die pioniers van weleer onthaalden me op geweldige maaltijden, ze gidsten me de hele dag door hun woonplaats en ik kreeg bij het afscheid een overlevingspakket mee. Ik heb er vrienden voor het leven gemaakt.

De BAM-veteranen kijken met melancholie terug op hun jeugd, waarin ze bij min veertig gezellig met z’n allen in tenten sliepen en BAM-huwelijken sloten. Ik kreeg foto’s te zien waarop ze in wijde broekspijpen rond het kampvuur zaten. Gitaar erbij, wodka; het waren sovjethippies. Ze waren trots op hun solidariteit. De deuren hoefden niet op slot en iedereen hielp elkaar.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld RV

Tegengas

Hun verhalen riepen ook bij mij gevoelens van weemoed op. De BAM-tijd viel samen met de periode waarin ik in Moskou studeerde. Net als de bouwers van de spoorweg was ik toen een jaar of twintig en voor het eerst ver van huis. 

Ik was zeker niet communistisch, maar vond het prettig dat de Sovjet-Unie tegengas gaf aan de Verenigde Staten en de misstanden in het Westen. Rusland doet dat nu weer, maar ditmaal is het totaal cynisch, sarcastisch, vergeven van eigenbelang.

Vaak moet ik me daarom verdedigen voor mijn fascinatie voor Rusland. Russen, dat zijn toch agressieve, ongelikte beren? Ik wilde laten zien dat dat één kant van het verhaal is, die van de politiek. De inwoners daarentegen ken ik als uitermate hartelijk. Ik vond het spannend om uit te vinden of dat nog zo was, na MH17 en de agitatie van de laatste jaren. Keer op keer kwam ik in een warm bad terecht. Rusland is meer dan het chagrijnige Moskou."

Edwin Trommelen - Het rijk van de BAM. Mijn reis met die andere Trans-Siberië Express
Gibbon; 288 blz. € 24,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden