Rusland is kosmisch kortzichtig met zijn ruimtevaartprogramma

De Russen hadden met Joeri Gagarin de primeur van de eerste mens in de ruimte. Beeld *

Hoe vergaat het de VS en Rusland in de ruimte? Hieronder de stand van zaken bij de Russen. Die dreigen de boot te missen.

Drommen mensen verdringen zich voor de ingang van het geheel vernieuwde paviljoen 'Kosmos', sinds de plechtige opening in aanwezigheid van president Poetin vorige maand een topattractie van het grootste tentoonstellingscomplex van Moskou. Eenmaal binnen kan men zich vergapen aan modellen op ware grootte van historische Russische ruimtevaartuigen, waaronder het ruimtestation Mir en ook de originele capsule waarin Joeri Gagarin zijn baan om de aarde maakte. Er zijn ruimtepakken in alle soorten en maten en kinderen kunnen er spelen met miniatuur-maanlanders.

Het vervult de Russische bezoeker met onverholen trots. Dat de Sovjet-Unie en Rusland met grote letters ruimtevaartgeschiedenis hebben geschreven, daarover geen twijfel. Ambities voor de nabije en verre toekomst zijn er ook te over. Op de eerste wetenschappelijke conferentie in het nieuwe Kosmos-paviljoen, gewijd aan de perspectieven van de Russische ruimtevaart, werd omstandig gesproken over plannen voor bemande maanmissies en, op termijn, de bouw van een maanbasis.

Volgens Dmitri Rogozin, tot vorige week als vicepremier belast met ruimtevaart, zal al volgend jaar een onbemande Russische verkenner op de maan landen. Rogozin - samen met de hele regering afgetreden vanwege het eind van Poetins derde termijn als president -zegt bereid te zijn tot samenwerking met de Amerikanen, maar die niet te willen opdringen. "Natuurlijk zou samenwerking mooi zijn, maar niet tot elke prijs. We zullen beslist geen tweede viool spelen."

Volgens Rogozin streeft Moskou op de langere termijn naar een grotere Russische aanwezigheid in de ruimte rondom de aarde, verkenning en kolonisering van de maan en de exploratie van Mars en andere delen van het het zonnestelsel.

Is dat realistisch? Vitali Jegorov glimlacht. Hij was tot voor kort verbonden aan het commerciële ruimtevaartbedrijf Dauria Aerospace en is in Rusland een bekende popularisator van de ruimtevaart. "Die maanmodule, de Luna-25, wordt ons al tien jaar beloofd. Dat hij er niet komt in 2019 staat al vast, misschien ook niet in 2020."

Rusland heeft gewoon geen geld om alle grootse plannen in de ruimte uit te voeren, aldus Jegorov. "Op dit moment hangt het hele bemande maanprogramma van Rusland af van het Lunar Orbital Platform-Gateway, het ruimtestation dat de Amerikanen bij de maan willen realiseren. De Russische plannen hebben alleen zin als wij samen met de Amerikanen naar dit nieuwe station gaan vliegen en dat gebruiken als een variant op het internationale ruimtestation ISS, waarin de Verenigde Staten en Rusland vanouds nauw samenwerken. Maar het Russische ruimtevaartagentsschap Roskosmos denkt dat de verhoudingen aan boord van dat maanstation precies dezelfde zullen zijn als op het ISS. En dat zal niet gebeuren, omdat Amerika niet meer afhankelijk wil zijn van Rusland."

Tekst loopt door onder de afbeelding

De Russen hebben nooit een mens op de maan gezet; wel deze onbemande Luna 16. Beeld Anatoly Zak / Russian Space Web / ITAR-TASS/Oleg Urusov

Propaganda

Rusland heeft in de geschiedenis van de ruimtevaart meer dan eens het voortouw genomen. Het was de Sovjet-Unie die de eerste kunstmaan lanceerde, de Spoetnik, en in 1961 brachten de Russen als eerste een mens in een baan om de aarde. Ideologie en propaganda waren in die jaren belangrijke drijfveren voor de acties van zowel Russen als Amerikanen in de ruimte.

Na die eerste Russische successen was het de beurt aan de Amerikanen: die schreven geschiedenis met hun maanlandingen en het shuttleprogramma. De Russen concentreerden zich intussen op de studie van een langdurig verblijf in de ruimte en verwierven dankzij hun ruimtestations Saljoet en Mir waardevolle expertise. Voor het opzetten en slagen van het ISS was de Russische inbreng cruciaal, zeker nadat de Amerikanen hun shuttleprogramma staakten en de toelevering van mensen en materiaal naar het ISS geheel voor rekening kwam van de Russen.

Ook de Nederlandse astronaut André Kuipers doorliep het Russische traject tweemaal en hij was daar enthousiast over. Het materieel mocht dan ouderwets en niet zo comfortabel zijn, het deed wat het moest doen, en dat telt.

Maar juist het feit dat anderen van hen afhankelijk waren, leidde bij Roskosmos tot een zekere zelfgenoegzaamheid. De Amerikanen zochten intussen naar oplossingen om hun afhankelijkheid te verminderen, vooral toen de Amerikaans-Russische verhoudingen verder onder druk kwamen te staan. De recente successen van ondernemers als Elon Musk bieden aanknopingspunten; de ontwikkeling van de ruimtevaart is erdoor in een stroomversnelling gebracht.

Jegorov vreest nu dat Rusland de boot weleens kan gaan missen. "De houding van Roskosmos verandert niet. Hun hele strategie komt erop neer dat we hetzelfde zullen blijven doen, in de overtuiging dat anderen als voorheen bij ons blijven kopen. Eerst hebben ze de vingers gebrand aan de Proton-raketten. Ze dachten dat die altijd gewild zouden blijven en dachten niet aan moderniseren. Maar toen kwam Elon Musk, en de vraag naar onze Protons daalde sterk."

Dat gebrek aan visie, gekoppeld aan een isolationistische politiek, baart Jegorov zorgen. Ondoordachte uitspraken van Russische politici die weinig van ruimtevaart weten, kunnen volgens hem aanzienlijke schade toebrengen aan het Russische ruimtevaartprogramma.

"In plaats van blij te zijn met het geld dat uit Amerika komt, beginnen ze de Amerikanen bijvoorbeeld te dreigen met het afsluiten van het Russische segment van het ISS. En de Amerikanen horen dat, die zijn niet doof. Zij proberen nu met alle middelen een eind te maken aan het gebruik van diensten uit Rusland. Maar Amerika is onze belangrijkste betalende klant, voor commerciële vrachten, voor raketmotoren en bemande vluchten. Wij raken dus die inkomsten kwijt omwille van de politieke waan van de dag."

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld COLOURBOX

Pragmatisme

Oud-vicepremier Rogozin maant tot kalmte, in het besef dat al te felle retoriek onherstelbare schade kan berokkenen. "Wij vinden - en de president vindt dat ook - dat de ruimte buiten de politiek moet blijven", zei hij onlangs tegen televisiezender RBC. "Kunnen wij de levering van motoren aan de Amerikanen stoppen? Dat kan. Maar je moet altijd de plussen en minnen tegen elkaar afzetten: enerzijds de zuivere politiek, waarbij we onszelf in de voet kunnen schieten, en anderzijds economisch pragmatisme."

Driekwart van het geld voor de Russische ruimtevaart komt van de overheid, de resterende 25 procent van buitenaf, vooral uit de VS. Maar het kost de Russen meer dan het oplevert. Illustratief is het aantal wetenschappelijke publicaties op basis van onderzoek aan boord van het ISS: dat loopt in Rusland fors achter op dat in landen als de VS, Italië en Japan.

Volgens Jegorov is commercieel denken nodig om het tij te keren en Ruslands nog altijd aanzienlijke potentieel op een ander spoor te zetten. "Maar dat wordt nu nog op alle fronten tegengewerkt."

Ook vanuit de regering klinkt kritiek op het kennelijke onvermogen van Roskosmos om van de ruimtevaart een lucratieve onderneming te maken. "Het is een markt van 350 miljard dollar", weet Rogozin. "Dat geld zit hem niet in raketlanceringen, dat moet je verdienen met het produceren van nuttige lading." Hij volgt met argusogen de verrichtingen van Elon Musk. "Ik wil niet zeggen dat we ons daarvoor schamen, maar we zullen toch bepaalde dingen van hem overnemen."

Maar de eerste Russische Elon Musk moet nog opstaan, al proberen sommigen het wel. Maar ook de commerciëlen hebben last van de politieke realiteit: het internationale sanctiebeleid leidt ertoe dat westerse investeerders met een grote boog om Russische bedrijven heen lopen.

Een bedrijf als Dauria Aerospace, dat satellieten ontwikkelde, gaat het waarschijnlijk niet redden. Dauria hoopte geld te verdienen met de verkoop van door satellieten verzameld informatie, net als het Amerikaanse bedrijf Planet Labs. Jegorov: "Daarvoor waren serieuze investeringen nodig. Maar die waren in Rusland niet te vinden en een poging de westerse markt op te gaan liep stuk op die politieke situatie."

De hoop is ook gevestigd op het toerisme. Het begin is er: het Russische CosmoCourse heeft van Roskosmos groen licht gekregen kapitaalkrachtige toeristen een ruimtevlucht te laten maken, misschien al vanaf 2020.

Lees ook: Waarom Trumps ruimteprogramma eigenlijk heel goed is

Op de grond gebeuren er tussen Amerika en Rusland dingen die doen denken aan de Koude Oorlog. Hoe vergaat het die twee in de ruimte? Een tweeluik, met in dit eerste deel aandacht voor de Amerikanen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden