Rusland en Nederland gaan in gesprek: een voorzichtige opening in de MH-17 zaak

Nabestaanden van slachtoffers van de crash met vlucht MH17 hielden vorig jaar juni een stil protest voor de ambassade van Rusland. De groep zette 298 lege stoelen neer voor de ambassade, een voor elke inzittende van het vliegtuig. Beeld Phil Nijhuis

Nederland en Rusland gaan toch praten over de MH17-ramp. Nederland blijft alles uit de kast halen om druk op de ketel houden. Intussen ligt in eigen land de huidige AIVD-directeur Schoof onder vuur wegens bemoeienis met een onderzoek naar het Nederlandse handelen in de nasleep van de ramp.

Opeens is er een opening in de zoektocht naar de waarheid over de MH17-ramp. Het was lang stil in de zaak, nadat Nederland vorig jaar mei een zware diplomatieke klap op tafel gaf, die internationaal doordreunde.  Rusland werd toen door Nederland aansprakelijk gesteld voor de 298 doden. “Wij eisen volledige medewerking”, zei minister Stef Blok, op het hoogste internationale podium van de Verenigde Naties in New York. Net die maand waren de eerste bewijzen op tafel gekomen dat de raket die de MH17 neerschoot, van een Russische legerbasis kwam.

Negen maanden later volgt de verrassing: er wordt weer gepraat. De kans daarop leek klein, want de verstandhouding tussen de landen is in de tussentijd alleen maar slechter geworden. Nederland zette vier Russische spionnen het land uit wegens afluisteren en hacken. Er zijn verwijten over het verspreiden van nepnieuws. Binnen die moeilijke omstandigheden is het al heel wat dat er een eerste, voorzichtige gesprek op gang komt. ‘Precair’, noemt premier Rutte deze nieuwe fase.  Zo precair, dat hij geen nadere details wilde geven over de inzet van Nederland.

Wat zegt het dat Rusland wil praten?

Het betekent niet dat Rusland aansprakelijkheid erkent voor de MH17-doden. Inhoudelijk zijn de standpunten niet veranderd. Rusland ontkent elke betrokkenheid, wijst de conclusies van het onafhankelijke juridische onderzoek af, en beschouwt Oekraïne als schuldige. Gisteren werd dat duidelijk toen onderminister van buitenlandse zaken Groesjko zei dat Rusland vooral wil praten over de rol van Oekraïne. Groesjko wees erop dat het land nooit ruwe radargegevens heeft overhandigd. Het eerste gesprek tussen Rusland en Nederland is een verkenning en vindt plaats op een geheime locatie. Pas daarna kunnen formele onderhandelingen starten.

Hoe heeft Nederland Rusland zover gekregen?

Met taaie diplomatie van kleine stapjes probeert Nederland al sinds 2014 de druk op de ketel te houden. Het devies is: uiterste zorgvuldigheid en niet loslaten. “Misschien dacht Rusland in het begin dat het een keer ophoudt. Maar wij houden niet op”, zei minister Blok vorig jaar. De zoektocht naar de daders is uitbesteed aan het JIT, het internationale juridische onderzoeksteam. Of er een rechtszaak komt, is nog steeds onduidelijk, omdat Rusland niet meewerkt aan het onderzoek. Daarnaast is Nederland vorig jaar een tweede spoor begonnen: het aansprakelijk stellen van Rusland. Daarbij gaat het niet om het aanwijzen van daders, maar om het oplossen van de schade. Nederland probeert zoveel mogelijk met andere landen op te trekken. Deze ronde is dat met Australië. Maar Maleisië, dat meer slachtoffers betreurde, doet niet mee.

Maken onderhandelingen enige kans van slagen?

Het aansprakelijk stellen van een land is juridisch complex, er is weinig jurisprudentie. Rusland zal opnieuw ontkennen dat de raket van Russisch grondgebied naar Oekraïne is gebracht. Zolang er wordt gepraat, houdt Nederland in elk geval de druk op de ketel. Misschien helpen de gesprekken ook om Rusland te overtuigen op enige manier mee te werken aan dat andere onderzoek, het strafrechtelijke, naar de daders.

Wat als de onderhandelingen mislukken?

Dan heeft Nederland nog twee opties achter de hand om de aansprakelijkheid uit te vechten. Nederland kan het voorleggen aan een internationale rechter, bijvoorbeeld bij het Internationale Gerechtshof. Dat laatste is moeilijk, omdat Rusland moet instemmen. Een andere route is arbitrage. Dan kijken er geen rechters naar de aansprakelijkheid, maar deskundigen. Het vergt wel dat Rusland dat wil, want beide partijen moeten met zo’n arbitrage instemmen. Kansloos zijn deze trajecten niet. Oekraïne betaalde ooit compensatie aan nabestaanden zonder juridisch schuld te bekennen, nadat in 2001 per ongeluk een lijntoestel was neergehaald.

AIVD-baas Schoof onder vuur om rol in rapport MH-17

AIVD-directeur Dick Schoof Beeld anp

Coalitiepartijen CDA en D66 willen opheldering over de wijze waarop toenmalig Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Dick Schoof, zich heeft bemoeid met een onderzoek naar de nasleep van de vliegramp met MH17.

Minister-president Rutte vindt dat Dick Schoof, baas van de inlichtingen- en veiligheidsdienst AIVD, nog ‘voldoende gezag heeft om aan te blijven’. Ook nu Schoof in opspraak is geraakt omdat hij in zijn vorige functie, als hoofd terrorismebestrijding, zich bemoeid zou hebben met een onafhankelijk onderzoek naar de nasleep van de MH17-ramp.

Het ministerie van justitie had dat onderzoek besteld om na te gaan of de overheid zelf adequaat heeft gehandeld in 2014, in de dagen direct na de ramp. Onderzoekers van buiten moesten bijvoorbeeld bekijken of de passagierslijsten snel genoeg waren opgevraagd, en hoe de hulpverlening en berging in het rampgebied vanuit Nederland werd georganiseerd. Daarbij kwam ook de dienst van Schoof zelf onder de loep te liggen.

Volgens RTL Nieuws en de website GeenStijl heeft Schoof onderzoekers van de universiteit Twente onder druk gezet hun concept-conclusies te herschrijven. GeenStijl heeft de documenten opgevraagd met een beroep op de Wet openbaarheid bestuur, en de documenten gedeeld met omroep RTL. Schoof zou de onafhankelijke evaluatie in alle fases hebben proberen bij te sturen.

Kamerleden van CDA, D66 en ChristenUnie eisen opheldering. “Met alle waardering voor de diensten, dit is niet hoe een evaluatieonderzoek in elkaar moet zitten”, stelt Kamerlid Chris van Dam. “Is het zo dat de slager zijn eigen vlees heeft mee gekeurd? En hoe gaat de minister in de toekomst met dit soort dingen om?”

Premier Rutte zei gisteren dat hij nog geen oordeel heeft over het handelen van Schoof, tot er meer duidelijk is. “De conclusies van het onderzoek van destijds staan in elk geval overeind”, vindt Rutte. Maar elders vanuit het kabinet komt al kritiek op Schoof. “Hij had beter iets meer afstand kunnen houden”, was de reactie van minister Dekker (rechtsbescherming). Ook hij benadrukte dat de onderzoekers nog achter hun conclusies staan en zelf zeggen dat ze zich niet hebben laten beïnvloeden.

Het ministerie van justitie en veiligheid kwam eerder al in opspraak doordat het onwelgevallige conclusies van onafhankelijke onderzoekers wilde bijschaven. Onderzoeksinstituut WODC, dat ook het nu gewraakte MH17-onderzoek coördineerde, wordt om die reden verder losgemaakt van het ministerie.

Lees ook: 

Nederland spreekt weer met Rusland over MH17

Voor het eerst is er zicht op onderhandelingen tussen Nederland en Rusland over aansprakelijkheid voor de MH17-ramp. Minister Blok hoopt op formele onderhandelingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden