Rusland biedt Afrika kernenergie, maar voor wat hoort wat

De enige kerncentrale in Afrika: Koeberg in Zuid-Afrika. Beeld EPA

Afrikaanse landen hebben een gigantisch tekort aan elektriciteit. Rusland stapt in dit gat en levert CO2-vrije kerncentrales. Maar tegen welke prijs?

Afrika hongert naar energie. De 54 landen van het continent hebben momenteel evenveel elektriciteit als Spanje, maar de bevolking is achttien keer groter en groeit razendsnel. Zeker 625 miljoen mensen zijn nog steeds verstoken van elektriciteit. Zij koken op houtvuurtjes of met zwaarvervuilde petroleum, die ook voor wat verlichting zorgt in de donkere Afrikaanse nachten. De verwachting is dat de economieën van Afrika nog een enorme groeispurt gaan maken met het risico van een toename van de CO2-uitstoot en andere luchtvervuilende gassen. Afrikaanse landen kiezen dus voor schone energie die helpt bij het halen van de klimaatdoelen van Parijs.

Het komende decennium gaat Afrika daartoe nucleair voor zijn energiebehoefte. De Russen helpen hier maar al te graag bij om zo hun geopolitieke invloed terug te winnen op het Afrikaanse continent. Het Russische staatsbedrijf voor kernenergie Rosatom doet inmiddels met twaalf Afrikaanse landen in diverse stadia zaken om kerncentrales te bouwen. Ook China ziet politieke en economische voordelen en volgt het Russische pad.

Potentieel

De verwachting is dat ergens rond 2026 Egypte met de hulp van Rosatom de nu in aanbouw zijnde kerncentrale al-Dabaa, westelijk van Alexandrië, in gebruik zal nemen. Een jaar eerder wil Nigeria al klaar zijn met de bouw van vier kerncentrales. Ook Ghana zit op dat tijdschema. Allemaal met hulp van de Russen, die ook zakendoen in Kenia, Algerije, Zambia, Ethiopië, Oeganda, Tanzania, Soedan en Rwanda, en pogen een voet tussen de deur te krijgen in Namibië, waar de Chinezen een grotere invloed hebben.

“De Russen hebben na de val van de Sovjet-Unie veel van hun machtspositie verloren in Afrika. Poetin probeert op het Afrikaanse schaakbord terug te komen met het bouwen, financieren en onderhouden van nieuwe kerncentrales”, concludeert Ronald Gopaldas van het South African Institute of International Affairs. Vroeger leverden de Sovjets militaire slagkracht aan Afrikaanse leiders, nu is het energie. 

Doel is het krijgen van invloed en grondstoffen. “Als je aan de energieknop zit van een land door de kerncentrales in handen te hebben, heb je macht over een land en zijn regering”, zegt de Amerikaanse Jessica Lovering. Zij deed onderzoek naar de toekomst van kernenergie in Afrika voor het Center for Global Development in Washington. En de vraag naar energie in Afrika is groot. “Er is een enorm potentieel en daar zijn de Russen zich van bewust”, zegt Lovering.

Het rijtje landen dat over wil gaan op kernenergie is nog langer, zegt Milko Kovachev, hoofd nucleaire infrastructuur en ontwikkeling van het Internationale Atoomagentschap IAEA in ­Wenen. Hij noemt landen als Niger, ­Tunesië, Senegal en Marokko, die ook in diverse stadia zitten om over te stappen naar kernenergie. De IAEA begeleidt het lange en ingewikkelde proces en toetst in verschillende fasen of het wel goed gaat.

De enige kerncentrale in Afrika: Koeberg in Zuid-Afrika. Beeld REUTERS

Veiligheid

Er zijn veel grote problemen te overwinnen voor tot kernenergie kan worden overgegaan. Waar bijna alle Afrikaanse landen tegenaan lopen, is het elektriciteitsnetwerk waar de consumenten, bedrijven of huizen, aan gekoppeld zitten. Een kerncentrale levert al gauw 1000 megawatt stroom. Het netwerk moet dan tien keer zo veel elektriciteit aankunnen om die 1000 megawatt goed te kunnen verwerken.

Zuid-Afrika, waar de enige kerncentrale op het continent staat, beschikt over zo’n elektriciteitsnetwerk, evenals Nigeria. Andere landen zullen moeten uitbreiden of hun netwerk koppelen aan buurlanden om voldoende capaciteit te hebben. Dat laatste is Ghana van plan.

Andere kwesties zijn de kennis van kernenergie en kerncentrales. Daar ontbreekt het aan in de meeste landen. De Russen bieden aan mensen op te leiden. Zo moet ook de veiligheid in orde komen. De nieuwe generatie kerncentrales is veel veiliger dan het type dat in het Japanse Fukushima voor een nucleaire ramp zorgde in 2011.

Toch blijven milieurisico’s en beveiliging een zorg. Zeker als het gaat om instabiele landen als Soedan en Niger. En Nigeria wordt regelmatig geteisterd door aanvallen van de islamitische terreurgroep Boko Haram. Als kerncentrales een potentieel doelwit zijn, geeft dat een ongemakkelijk gevoel.

Dan zijn er de financiering en de bouw. De Russen bieden zachte leningen aan Afrikaanse landen met een laag rentepercentage, maar uiteindelijk gaat het toch om een miljardeninvestering. De Egyptische kerncentrale al-Dabaa wordt voor 85 procent met 25 miljard dollar gefinancierd door de Russen. Rosatom doet ook het onderhoud en is bereid het kernafval op te slaan. Of een land dat bedrag daadwerkelijk kan terugbetalen uit de verkoop van elektriciteit is de vraag. 

Geopolitieke touwtjes

Kortom, de Russen bieden een gouden deal aan Afrikaanse naties die snakken naar veel schone elektriciteit. De Russische minister van buitenlandse zaken, Sergei Lavrov, maakte de afgelopen jaren veel reizen naar Afrika met een aanbod voor een kerncentrale op zak. Vandaar ook de grote belangstelling op het continent voor dit aanbod. “Het zijn all-inclusive contracten die Rusland offreert en dan kan het verkopen van kerncentrales snel gaan”, zegt Lovering.

Ze lijken zo aantrekkelijk, de Russische voorstellen. Maar al lijkt het goedkoop, er zit een prijs aan vast. Wat is de tegenprestatie? Wat gebeurt er als een land niet kan afbetalen? Moskou krijgt er vaak grondstoffen voor terug in de vorm van exploitatierechten van mijnen. Invloed op het continent wordt ook als een belangrijk Russisch doel gezien. 

Moskou wil aan de geopolitieke touwtjes kunnen trekken. “Afrika heeft veel stemmen in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties en drie in de Veiligheidsraad. De Afrikaanse landen kunnen prima bondgenoten zijn tegen het Westen, Europa en de Verenigde Staten, en tegen China”, duidt Gopaldas de belangen van Rusland. Volgens de Zuid-Afrikaanse kenner van het continent heeft Rusland de laatste drie jaar sterk aan invloed gewonnen in dit deel van de wereld.

Beeld Sander Soewargana

Chinezen willen ook

China is al jaren bezig om wegen, ­havens en spoor aan te leggen in Afrika om daar invloed en grondstoffen voor terug te krijgen. Inmiddels ziet Peking de slimheid van de Russen. Een kern­centrale staat er voor zeker honderd jaar met de broodnodige elektriciteit. Een weg ligt er soms maar voor een paar jaar, met die tropische regenbuien. Met kerncentrales ­kopen de Russen langdurig invloed in Afrika en dat willen de Chinezen nu ook. Zij hebben al sterke banden met Namibië waar het land uraniummijnen exploiteert en heeft aangeboden om ook een kerncentrale te bouwen. Verder doet China zaken met Kenia, Soedan en Oeganda als het gaat om opwekken van nucleaire energie.

De Verenigde Staten, Canada en Frankrijk waren vroeger dé leveranciers van kerncentrales. “Aangezien deze op kapitalistische leest geschoeide economieën hun bedrijven geen staatssteun geven om leningen van vele miljarden dollars te verstrekken aan Afrikaanse landen die kerncentrales willen, doen ze niet meer mee in Afrika”, constateert Lovering nuchter. Rusland en China investeren wel met staatsbedrijven, dus met geld uit de staatskas.

Als de eerste nieuwe kerncentrales over een jaar of zes operationeel zijn, verwacht Lovering dat het snel zal gaan. Meer en meer Afrikaanse landen zullen dan overschakelen op kernenergie om aan hun steeds maar toenemende elektriciteitsbehoefte te voldoen.

Bovendien komen er vanaf volgend jaar kleinere kerncentrales, de zogenaamde Small Modular Reactors (SMR) op de markt, die zo’n 300 megawatt elektriciteit opwekken. Voor kleinere landen, met een kleiner elektriciteitsnetwerk is kernenergie dan ook binnen handbereik. Kovachev van de IAEA houdt een slag om de arm. “Er is nog geen SMR operationeel, dus eerst even afwachten hoe dat uitpakt.”`

Onzekerheden

Lovering ziet de voordelen van SMR’s voor Afrika wel. “Goedkoper en sneller te bouwen”, vat ze samen. Bovendien is de elektriciteit van kerncentrales een veel stabielere energievorm dan wat Afrika nu kent met zijn vele stroomonderbrekingen. “Voor Afrika is kernenergie de beste optie”, zegt ze. De Russen zullen zich in de handen wrijven omdat zij inmiddels de belangrijkste leverancier zijn met een groot eigenbelang.

Om aan de energiebehoefte van Afrika te voldoen, is volgens de berekening van Lovering in haar rapport ‘Atoms for Africa’ jarenlang circa 90 miljard dollar per jaar nodig om kerncentrales te bouwen. Zelfs voor Rusland is dat veel geld om vooruit te financieren, met grote onzekerheden of Afrikaanse landen het op termijn wel kunnen terugverdienen en aflossen. Maar Rusland, en in dat spoor China, gaan zeker een deel ervan voor hun rekening nemen. Zo krijgt Afrika veel meer elektriciteit en Rusland veel meer invloed in Afrika.

Lees ook:

Zuid-Afrika komt vele energiecentrales tekort

In veel landen is een kerncentrale beslist geen toeristische attractie, maar Kaapstad is er trots op. “Koeberg is de enige nucleaire centrale van Zuid-Afrika”, klinkt het door de koptelefoon.

Poetin maakt Rusland weer groot

Rusland een supermacht? Volgens Mark Galeotti is Poetin zo sterk als het Westen hem laat zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden