Ruïne van Brederode herbergt zeldzame muurbloem

Linden staan bij de ingang tot de kasteelruïne van Brederode aan het Velserend in Santpoort. Ze bloeien bijna. Look-zonder-look toont er zijn witte kruisbloemen, maar we kijken onder de indrukwekkende oude iepen en essen tevergeefs uit naar de daslook, die er vijftig jaar geleden nog kamerbreed groeide. Reuzenberenklauw, fluitenkruid, zevenblad en kleefkruid hebben zijn plaats ingenomen.

Daslook vonden we wel op weg naar het kasteel in de Santpoortse tuinen. Frederik Willem van Eeden, de vader van de bekendere schrijver, noemt in 1879 'de witte bloemen eener uijensoort (Album ursinum)' in één adem met de kleine geelgroene bloemenkubusjes van het muskuskruid, dat wij niet hebben kunnen vinden: 'beide oude boschplanten, die slechts op enkele woeste plaatsen in deze omstreken groeijen.'

Ik heb wat met Brederode. Misschien komt dat door de schoolplaat met kerkuilen, een steenmarter en een vleermuis, die vroeger in het schoollokaal hing. Zo'n oude ruïne appelleerde aan mijn jeugdige gevoel voor romantiek.

Brederode was een van de twee sterkten die graaf Willem I van Holland wilde bouwen op strategische punten aan de hoofdverbindingsweg door het graafschap, die langs de duinvoet liep. Het andere kasteel was het huis Teylingen bij Leiden. Willem van Brederode bouwde het kasteel Brederode in 1282. Het bestond uit een rechthoekige toren en een ronde voorburcht. Tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten werd het omstreek 1360 als Hoekse sterkte door de Kabeljauwen belegerd en verwoest. Het werd voor de tweede maal verwoest in 1426 en in 1491 viel het huis ook nog eens ten prooi aan plunderende Duitse soldaten.

Het verval

Onder Reinout van Brederode werd de burcht herbouwd tot een groot vierkant kasteel met drie vierkante torens en een ronde toren op de hoeken. Dit werd in 1573 tijdens het beleg van Haarlem door de Spanjaarden in brand gestoken. Daarbij stortte de noordmuur van de keukenvleugel in de gracht. Dat stuk muur is nog te zien als een eilandje, overwoekerd door helmkruid, koninginnenkruid, berenklauw, brandnetel en harig wilgenroosje.

Sindsdien is Brederode een ruïne gebleven, want er was geen geld voor herstel en onderhoud. Eind negentiende eeuw was het kasteel amper te zien. In tweeenhalve eeuw was de ruïne bijna helemaal onder opstuivend duinzand verdwenen. Na 1862 werd het kasteel uitgegraven en zijn de zware noordoosttoren en de middentoren gereconstrueerd. De gedeeltelijke restauraties tot de staat waarin het nu verkeert, begonnen in 1862.

Als je de tegenwoordige kaart van Bloemendaal, Overveen en Haarlem bekijkt, kun je je nauwelijks voorstellen dat een groene krans van bossen de ruïne ooit heeft omringd, laat staan een wildernis met zwijnen en herten, zoals Van Eeden schrijft. Aan de andere zijde van het Velserend ligt nu het luxueuze saunaparadijs Ridder-Rode en daar vlak achter de psychiatrische inrichting Meerenberg, terwijl aan de oostkant de wijken van Santpoort-Zuid zich uitstrekken. Gelukkig nog met veel groen, dat wel.

Beroemde muurbloem

Over de houten brug kom je in de middeleeuwse poorttoren, de beroemde groeiplaats van de muurbloem, die in volle heldergele bloei op de brokkelige muren wortelt. Het voorkomen van de muurbloem op de ruïne van Brederode werd al in 1833 gemeld. Brederode is een van de laatste groeiplaatsen van deze kruisbloemige, die zich alleen kan handhaven op oude, sterk verweerde, met kalkspecie gevoegde muren. Klassieke groeiplaatsen bevinden zich in Kampen en Maastricht en ik herinner me dat de zeeleeuwenrots in Artis geel zag van de muurbloemen, totdat deze romantische rots werd vervangen door het moderne zeeleeuwenverblijf.

De achteruitgang van 28 uurhokken vóór 1950 tot tien uurhokken daarna is vooral te wijten aan grondige restauratie en gebruik van beter tegen verwering bestendige materialen. Bij de laatste restauratie in 1984 is er bewust naar gestreefd de muurbloembegroeiing te behouden. Natuurlijk is daarbij wel wat verloren gegaan, maar we vonden zoveel kiemplanten dat de groeiplaats voorlopig wel veilig is. Zelfs het bij de restauratie verdwenen en eveneens zeldzame plat beemdgras groeit weer veel op de muren.

Muurplanten

Het kasteel blijft me intrigeren. In de donjon zijn beneden de kelders, de eerste verdieping is woonruimte, de tweede verdieping met een grote schouw slaapkamer. De derde verdieping diende voor de verdediging. Via het gereconstrueerde wenteltraptorentje kom je op het dak, dat vermoedelijk plat is geweest om er in oorlogstijd een blijde (steenwerper) te kunnen opstellen. Donkergroene muurvarentjes, plukjes muurleeuwenbek en vroegelingetjes groeien op de door korstmossen geel en grijs gevlekte muren van de torenomgang.

De ruim twee meter brede weermuren tussen de poorttoren en de resten van de ronde Sivaardtoren en de vierkante Tedburghatoren zien groen van de planten. Bloeiende muurleeuwenbekjes hangen in guirlandes af op plekken waar water langs de muren lekt. Robertskruid vertoont er zijn eerste donkerroze geraniumbloemen, stinkende gouwe een wolk van geel, waarvan de tere kroonblaadjes al afvallen. Rozetten van bijvoet, bosaardbei en jakobskruiskruid wortelen in de dunne humuslaag op de muur en in een latrine groeit een knots van een tongvaren.

Binnenhof

Er bloeien madeliefjes en paardebloemen in de binnenhof. Daar middenin staat een paardekastanje van ongeveer anderhalve eeuw oud al volop in blad en met bloemknoppen. Aan de voet van een muur van de binnenhof vinden we witte en paarse dovenetel, grote brandnetel en jonge elzen, esdoorns en vlieren en jonge en kiemplanten van de zeldzame stinkende ballote.

Putters en groenlingen zingen in de omringende bomen en in de weide aan de andere kant van de gracht lopen nijlganzen met vier pulletjes. Een scholekster gaat opgewonden tekeer op de stompe rest van de Schooltoren. Die heeft wellicht ook jongen in de wei.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden