Ruimteverdediging is politiek offensief

Met zijn voornemen een raketschild te bouwen lijkt de Amerikaanse president Bush zich al voor te bereiden op de verkiezingen van 2004 en treedt hij in de voetsporen van zijn illustere voorganger Reagan. Voor het raketschild moeten internationale verdragen sneuvelen, ook al wijst alles erop dat het technisch onhaalbaar is.

Rutger van der Hoeven en Bert van Panhuis

Een president die Amerika beveiligt tegen onverhoedse aanvallen van schurken als Saddam Hoessein en Kim Jong Il, die alles haten wat maar met de Verenigde Staten te maken heeft. Ga maar rustig slapen doorsnee-Amerika, het raketschild houdt de wacht. Is dat geen prachtig thema in de verkiezingscampagne voor het Witte Huis in 2004? George Bush, de president van vrede en veiligheid.

'Waarom die haast?', vroeg de Democratische senator John Kerry zich maandag af toen bekend werd dat Bush zo snel mogelijk - in het jaar 2004 - een raketschild wil 'installeren'. En Kerry beantwoordde meteen zijn eigen vraag: 'Dit is een partijpolitieke verklaring volgens het principe: wat wil mijn achterban graag horen?'

Vorig jaar stelde Bill Clinton een beslissing over het raketschild uit omdat er nog te veel onvolkomenheden waren. En dus bleef het ook onduidelijk of zo'n verdedigingssysteem er in 2005 of pas veel later kon komen. Tijdens de campagne voor het presidentschap presenteerde Bush zich als de kandidaat bij wie de Amerikaanse verdediging in goede handen was: materieel maar ook principieel. Conservatief Amerika kon zich met een gerust hart aan hem toevertrouwen.

Dat de bedreiging niet meer van de Russen komt was jaren geleden al voorspeld in een rapport van de Amerikaanse inlichtingendiensten. Binnen vijftien jaar wacht de VS 'zeer waarschijnlijk' een bedreiging met intercontinentale raketten van Noord-Korea, volgens het rapport. Waarschijnlijk geldt hetzelfde voor Iran en mogelijk dreigt er ook een aanval uit Irak. Staten voor wie terreur en chantage tot de dagelijkse praktijk behoren, aldus Bush dinsdagavond in zijn rede.

Hoe Bush die raketverdediging vorm wil geven is na dinsdag zelfs voor deskundigen een raadsel. Hij heeft in zijn toespraak wel vastgesteld dat het bestaande instrumentarium niet meer voldoet. Zoals bestaande verdragen, die uitgaan van een wereldbeeld waarin de VS en de Sovjet-Unie aartsvijanden zijn, bereid elkaar van de aardbodem weg te vagen.

Het huidige Rusland speelt die rol niet meer en daarom wil Bush het aantal kernwapens drastisch verminderen. Maar ook hier roept niet het uitgangspunt de vraagtekens op, maar de uitwerking. De huidige praktijk is netjes in verdragen vastgelegd, maar de Amerikaanse president wekt op zijn minst de indruk dat hij meer informeel wil handelen. Dat heeft het voordeel dat hij zijn beleid snel kan omgooien. Vooral conservatieven - de natuurlijke achterban van Bush - houden graag een maximale flexibiliteit beschikbaar om het kernwapenarsenaal te verminderen of te vermeerderen.

,,We hebben een nieuw raamwerk nodig voor raketsystemen die aan diverse bedreigingen het hoofd kunnen bieden'', constateert de president. Maar daarna komt de vraag: hoe werk je dat uit? Clinton wilde het ABM anti-raketverdrag, dat een raketverdediging verbiedt, aanpassen. Bush wekt op zijn minst de indruk dat hij ervan af wil.

Het ABM-verdrag uit 1972 verbood de supermachten hun eigen bevolking met raketten te verdedigen tegen nucleaire wapens. Volgens de destijds gangbare opvattingen over nucleaire strategie maakten pogingen om de eigen bevolking te verdedigen een kernoorlog waarschijnlijker. De redenering was dat een agressor die zijn eigen bevolking beschermen kon, een grotere verleiding had om onverwacht aan te vallen dan wanneer hij weerloos was voor wraak. Dat betekende in praktijk dat beide partijen zich erbij neerlegden dat hun volkeren permanent gegijzeld waren.

Bush wil van die overeenkomst af, maar hij repte in zijn toespraak met geen woord over nieuwe onderhandelingen. Daarmee zit hij op de lijn van zijn minister van defensie Donald Rumsfeld, die het verdrag 'geschiedenis' heeft genoemd.

Een keur aan opties voor raketverdedigings-systemen is voorhanden, maar technisch zijn ze onvolkomen. Want hoe stel je je teweer tegen nucleaire terreuraanslagen of zelfmoordacties? Waarna de vraag rijst of de schade aan de internationale betrekkingen - met Rusland en China, om de bondgenoten maar even achterwege te laten - niet groter is dan de beperkte winst van zo'n raketschild.

Dat is voor Bush duidelijk een mindere zorg. Daarmee plaatst hij zich in de voetsporen van het grote Republi keinse voorbeeld Ronald Reagan, aan wie Bush zich graag spiegelt. Reagans Strategische Defensie Initiatief (SDI) - beter bekend als 'Star Wars' - droeg tijdens de jaren tachtig bij aan zijn ongekende populariteit. De overeenkomsten tussen de twee presidenten zijn legio: de nadruk op politieke thema's als christelijke 'familiewaarden' en belastingverlaging, de gnante publieke uitglijers, en de zeer conservatieve kijk op het nationale belang. Met het doorzetten van de plannen voor een raketschild lijkt Bush uit het enorme reservoir aan enthousiasme te willen tappen dat Reagan aanboorde met zijn plan voor een ruimteschild tegen kernwapens. In 1983 kondigde de voormalige filmster compleet onverwacht op nationale televisie zijn plannen aan voor een ruimteschild dat de mensheid 'blijvende vrede' moest brengen. Waar Bush de knoop doorhakt na jarenlang gesteggel en miljarden dollars kostende testen, was Reagans 'beslissing' niet meer dan een toespraak over een fantastisch project waar hij zijn zinnen op had gezet. Hij had nauwelijks nagevraagd of het ruimteschild technisch mogelijk was of overlegd met zijn regering. Hij geloofde simpelweg dat voor Amerika geen wetenschappelijke prestatie te moeilijk was en dat vanwege de bittere noodzaak van een ruimteschild de oplossing voor de technische problemen zich vanzelf zou aandienen als zijn voorbeeldige natie zich er vastberaden aan wijdde.

De volgende jaren werden er miljarden in het project gepompt. Dat betekende veel politieke steun voor Reagan van parlementsleden wier kiesdistricten profiteerden van de geldinjectie. SDI betekende werk voor vele wetenschappers, militairen en arbeiders. En schuldeisers, want het 'militaire Keynesianisme' van Reagan liet de VS achter met een torenhoge schuld.

De werkelijkheid liet zich minder makkelijk vormen dan Reagan wilde. De satellieten die met een laserstraal de Russische raketten als kleiduiven uit de lucht zouden schieten, waren technisch niet haalbaar. De satellieten hadden supercomputers nodig die nog niet waren uitgevonden, en elk moest er een eigen kerncentrale op na houden om genoeg energie te genereren voor de lasers. In zijn memoires omschreef Reagan het project echter kernachtig als 'een succes'.

In sommige opzichten was het dat ook, wat wordt geïllustreerd door Bush' gretigheid om een aangepaste versie van Reagans 'Star Wars' uit te voeren. SDI hielp Reagan immers de populairste politicus in de Amerikaanse geschiedenis te worden. En waar 'Star Wars' technisch gezien hopeloos faalde, was het politieke succes ervan onmiskenbaar. Sovjet-leider Gorbatsjov had bijna nog meer ontzag voor Amerikaans technisch kunnen dan Reagan, en probeerde alles om SDI te blokkeren. Het gaf Reagan bij onderhandelingen overwicht op de Sovjet-leider.

Het interesseerde Reagan niet dat 'Star Wars' recht tegen internationale verdragen inging. Zo was het gebruik van de ruimte voor militaire doeleinden verboden, maar Reagan 'besliste' simpelweg dat dit niet gold voor defensieve wapens. Tevens liet hij, net als Bush nu doet, het ABM-verdrag links liggen.

Bush pleitte er dinsdag voor 'samen met Rusland' een nieuwe weg in te slaan. 'Mét of zonder Rusland', had hij evengoed kunnen zeggen. Net als Gorbatsjov zal de Russische president Poetin met de VS in zee gaan. Hij kan nu alleen nog Amerikaanse concessies uit het vuur slepen. Want welk verdrag er ook moet sneuvelen, wie er ook protesteert en hoe onhaalbaar het ook blijkt, het project voor het Amerikaanse raketschild is onderweg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden