Ruimte voor mening én geloof

' Dat is in strijd met de scheiding van kerk en staat!' roepen enkele tegenstanders over het initiatief van Maria van der Hoeven om een debat over evolutie, religie en Intelligent design te entameren. Maar Van der Hoevens voorstel is juist allesbehalve strijdig met het principe dat kerk en staat gescheiden moeten zijn. Vandaag debatteert de Tweede Kamer met de C DA -minister.

Is de aarde plat? En komen kindertjes van de ooievaar? Met die raillerende vragen reageerde D66-kamerlid Bert Bakker op de openlijk beleden sympathie van minister Maria van der Hoeven (onderwijs, cultuur en wetenschap) voor de theorie van het Intelligent design, de idee dat een intelligent ontwerp van God de grondslag van de evolutie vormt.

Bakker kan de spot drijven met het christelijk geloof van de CDAminister dankzij de scheiding van kerk en staat. Gelovigen kunnen gerust zijn. Het principe van de scheiding garandeert dat een antireligieus offensief nooit gepaard zal gaan met maatregelen van de staat die hun kerk onder curatele stellen of gelovigen in hun religieuze vrijheid beperken.

En evenzeer dankzij de scheiding van kerk en staat kunnen gelovige politici op hun beurt zich met hun religieuze overtuiging in het politieke debat mengen. Hun tegenstanders hoeven niet bevreesd te zijn dat de staat de kerk ooit de bevoegdheid geeft andersdenkenden met dwang in haar gareel te brengen.

De scheiding van kerk en staat waarborgt dus de vrijheid van mening én geloof. Toch valt in de publieke discussie de eenzijdige uitleg van het begrip op.

Terwijl het bij niemand opkomt Bert Bakker het recht op zijn aanval op het geloof te ontzeggen, treft religieus geïnspireerde politici regelmatig het verwijt dat zij de scheiding van kerk en staat in het geding brengen.

Zo herinnert ChristenUnie-leider André Rouvoet zich uit de debatten over homohuwelijk, euthanasie en abortus dat opponenten argumenten buiten de orde verklaarden omdat deze aan de Bijbel ontleend waren. En nu overkomt dat Van der Hoeven, naar aanleiding van haar suggestie om wetenschappers in debat te brengen over de evolutieleer en de creationistische ideeën van Intelligent design.

Zij ligt zowel in politieke als in wetenschappelijke kring onder vuur. De Leidse evolutiebioloog Hans Roskam meent bijvoorbeeld: ,, Het is schandelijk dat de minister zich door sluwe creationisten heeft laten ompraten om dit debat te voeren. Er moet een duidelijke scheiding zijn tussen kerk en staat.” En het LPF-kamerlid Kraneveldt is van oordeel dat de minister dat principe in gevaar brengt als zij evolutieleer en scheppingsgedachte gelijkwaardig acht.

Roskam, Kraneveldt en hun medestanders vergissen zich. Een politiek denkbeeld zelf, al dan niet religieus geïnspireerd, noch het streven van een politicus dat onderwerp van debat te maken, kan in strijd zijn met de scheiding van kerk en staat. Deze blaam zou Van der Hoeven pas treffen als zij staatsmacht aan de kerk zou willen overdragen om dat denkbeeld in concreet beleid om te zetten.

Er zijn weinig andere politieke begrippen die zo worden misverstaan of verschillend uitgelegd als de scheiding van kerk en staat. Tekenend voor de verwarring die ze zaait, is dat politici die menen dat de staat zijn macht moet gebruiken om moskeeën of islamitische scholen te sluiten, niet zelden dezelfden zijn die zich opwerpen vóór de scheiding van kerk en staat als gelovige

politici hun religie in het politieke debat brengen. De pot verwijt de ketel hier dat hij zwart ziet.

Het onderliggende misverstand is dat de scheiding van kerk en staat hetzelfde is als scheiding van geloof en politiek. Kerk en staat moeten van elkaar zijn gescheiden om te voorkomen dat de één macht op de ander uitoefent. Dat principe legt niets in de weg aan politici die in het debat argumenten aan hun geloof ontlenen.

Rouvoet waarschuwt juist voor het gevaar van misbruik van staatsmacht als geloof en politiek gescheiden moeten zijn: ,, Wie dat wil, dwingt tot neutralisme en brengt de samenleving uiteindelijk bij een seculiere dictatuur. En die is voor de geestelijke vrijheid niet minder bedreigend dan een religieus fundamentalisme dat van die vrijheid niet weten wil.” Twee personen die in deze tijd model staan voor de de rekkelijkheid van de scheiding van kerk en staat zijn de Franse president Chirac en de Amsterdamse burgemeester Cohen. Hoewel beiden zich verbaal hartstochtelijk in de strijd werpen voor een staat die vrij is van banden met een kerk, trekken ze tegengestelde conclusies uit dat principe.

In de ogen van Chirac moet de seculiere staat de ' neutraliteit' van het publieke domein waarborgen en het daarom zoveel mogelijk vrijhouden van uitingen van religie. Een harmonieuze samenleving van verschillende religies is volgens hem alleen mogelijk als de staat garandeert dat gelovigen hun religie achter de voordeur beleven. Vooral de school moet in deze visie neutraal zijn. Chirac ziet de school als een ' republikeins heiligdom' waar ' religieuze kleding en andere tekenen van aanhorigheid', zoals een hoofddoek, een keppeltje of een groot kruis, taboe zijn.

De president zei dat eind 2003, in een toespraak waarin hij een verbod op het dragen van deze religieuze kentekenen op school afkondigde. Burgemeester Cohen acht deze typisch Franse visie op de scheiding van kerk en staat juist in strijd met dat principe. Een staat die zijn macht gebruikt om religieuze uitingen te verbannen naar de privésfeer handelt in zijn ogen allesbehalve neutraal. Het kenmerk van een seculiere, onpartijdige staat is volgens hem dat hij een publieke ruimte creëert waarin ongelovigen én gelovigen zich op hun manier kunnen uiten, zonder tussenkomst van de staat.

Tegen deze achtergrond is het verklaarbaar dat Cohen en Chirac tegengestelde conclusies over de religieuze vrijheid op scholen trekken.

,, Pas op met het verbieden van islamitische scholen en stel geen godsdienstpolitie in, zou ik zeggen”, aldus Cohen in de Willem van Oranjelezing 2004. ,, Wie dat wel wil, moet de Grondwet willen veranderen en zich realiseren dat hij daarmee de uitgangspunten van onze seculiere, democratische rechtsstaat aantast.” Ook politici die menen dat minister Van der Hoeven niet het voortouw kan nemen in een debat over de evolutieleer en Intelligent design, zullen eerst de grondslag van ons bestel moeten wijzigen. Want daarin is scheiding van kerk en staat iets heel anders dan scheiding van geloof en politiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden