Ruimte van licht en vrije klanken

Kunstenaar Marc Mulders maakte een modern glas-in-loodraam ter ere van Erasmus. In de loop van volgend jaar moet het in de Sint Janskerk in Gouda komen.

PETER HENK STEENHUIS

Civis mundi sum. Deze woorden staan rechtsonder in het Erasmusraam dat kunstschilder en glazenier Marc Mulders heeft gemaakt voor de Sint Janskerk in Gouda. Het raam wordt morgen onthuld, niet in de kerk, maar in een zaal van Museum Gouda, de opdrachtgever. Marc Mulders wijst op de woorden onderin het raam. "'Ik ben een wereldburger'," vertaalt hij. "Actueler kan eigenlijk niet. Kijk naar de vluchtelingenstroom, daar kunnen we alleen mee omgaan als we ons opstellen als wereldburgers."

In 2016 is het precies vijfhonderd jaar geleden dat de humanist Erasmus zijn boek 'Novum Instrumentum' publiceerde. Reden voor de steden Gouda en het Zwitserse Bazel om het jaar uit te roepen tot Erasmusjaar.

Welk boek? Van Erasmus wordt vooral 'Lof der zotheid' nog gelezen, de satire die hij in 1509 schreef, tijdens een bezoek aan zijn vriend Thomas More. Voor Erasmus was dat een boek een tussendoortje; hij beschouwde zijn 'Novum Instrumentum' als zijn hoofdwerk, waaraan hij dan ook bleef sleutelen.

"Men las in Erasmus' tijd de Bijbel in de Latijnse vertaling, de Vulgaat," zegt Gerard de Kleijn, directeur van Museum Gouda en drijvende kracht achter het Erasmusjaar. "Maar het Nieuwe Testament is oorspronkelijk in het Grieks geschreven. Erasmus heeft een groot deel van zijn leven in bibliotheken, kloosters, universiteiten gespeurd naar de Griekse teksten. Ad fontes, luidde zijn devies: terug naar de bron."

Erasmus was ervan overtuigd dat de Vulgaat het resultaat was van jarenlang overschrijven van vertalingen van het Grieks naar Latijn. Voor de uitvinding van de boekdrukkunst gebeurde dat door kopieerders, meestal monniken, die hun eigen interpretatie in de tekst legden, maar ook gewoon domme fouten maakten.

De Kleijn: "Erasmus meende dan ook dat de officiële Latijnse versie van het Nieuwe Testament 'vervuild' was. Daarom ging Erasmus terug naar de oorspronkelijke Griekse tekst, die hij opnieuw in het Latijn vertaald heeft. Erasmus vulde zijn vertaling aan met wel duizend aantekeningen en verwijzingen."

'Novum Instrumentum' werd in 1516 in Bazel gedrukt en uitgebracht. Erasmus begon onmiddellijk aan een tweede en later aan een derde, vierde verbeterde versie.'Novum Instrumentum' is te beschouwen als een van de bronnen van de Reformatie, omdat Erasmus erin aantoonde dat er in de Bijbel geen grond te vinden is voor allerlei kerkelijke rituelen uit die tijd, bijvoorbeeld de aflatenhandel en de biecht. "Het roomse establishment nam hem dit vanzelfsprekend niet in dank af," zegt De Kleijn. "Maar ik denk dat de huidige paus Erasmus wel gemogen zou hebben."

undefined

Waarom Gouda?

Goed, geen Erasmus vanwege de 'Lof der Zotheid' maar vanwege 'Novum Instrumentum'. En waarom Gouda? We noemen Erasmus toch altijd in één adem met Rotterdam? Heeft Erasmus niet zelf geschreven: "Ik ben geboren in Rotterdam. Mijn moeder was de dochter van een medicijnmeester uit Zevenbergen, mijn vader had heimelijk met haar een verhouding, in de hoop haar te trouwen."

Die geboorte is bron van verwarring, want zijn oorspronkelijke naam - Geert Geerts - is nergens te vinden in de doopregisters van Rotterdam. Als geboortejaar wordt vaak 1466 genoemd - komend jaar 550 jaar geleden, nóg een reden voor een herdenking. Er is wel een medaillon van hout en klei uit de zestiende eeuw gevonden met het opschrift: Goudæ conceptus, Roterodami natus - verwekt in Gouda maar in Rotterdam geboren. Goed mogelijk dat de moeder van Erasmus, om te voorkomen dat ze vanwege dit 'ongelukje' te schande gemaakt zou worden, naar Rotterdam is verhuisd. Na een paar jaar zijn moeder en zoon teruggekeerd naar Gouda, waar Erasmus vervolgens zijn jeugd heeft doorgebracht.

"Gouda was in de zestiende eeuw een safe haven voor vluchtelingen," zegt Marc Mulders. "In de stad heerste een vrijzinnig klimaat. Er is geen beeldenstorm geweest en katholieken konden er hun geloof belijden. Het stadsbestuur liet zijn inwoners vrij vanuit het publiekelijk uitgedragen principe van consciëntie, gewetensvrijheid. Ook daarom wil ik met het Erasmusraam een ruimte van licht en vrije klanken construeren, en niet een ruimte doorkliefd met grenzen."

Het raam is nog niet te zien in de St. Janskerk, zoals wel de bedoeling was, omdat de vergunningen voor plaatsing van het raam niet rond zijn. Want voor het nieuwe Erasmusglas moet een oud schervenglas, ooit gemaakt uit restanten van een ander glas-in-loodraam, wijken. De Kleijn: "De plaatsing van het glas vindt nu niet plaats aan het begin van het Erasmusjaar, maar hopelijk halverwege."

Mulders betreurt het uitstel: "Mijn raam is nooit bedoeld voor het museum, maar voor een gebedshuis. Het sluit wat thematiek, kleur en vorm betreft aan op drie herdenkingsramen die al in de kerk aanwezig zijn. Ook het Bevrijdingsraam uit 1945 is trouwens in de plaats gekomen van zo'n schervenraam, dat helemaal niet thuishoort in een gebedsruimte. Die samenhang met de andere ramen moet de bezoeker of kerkganger ervaren. Dat kan nu niet."

Voordeel van de huidige locatie is dat je als toeschouwer het glas van heel dichtbij goed kunt bekijken. Het raam ligt op een lichtbak, in een omgeving die sterk lijkt op het glasatelier waar het gemaakt is. Het lichtspel, de loodlijnen, de kleuren, de pauw, de slang - de wereld van Marc Mulders ligt nu, tijdelijk, aan je voeten.

'Civis mundi sum'. Het Erasmusraam: het lichtspel, de kleuren, de loodlijnen, de pauw, de slang.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden