Ruimte geven aan die inwendige dichter van de eigen ervaring

Mari Ruti: 'De stem van je karakter. Op zoek naar een leven met betekenis'. Vertaling: Rogier van Kappel. Uitgeverij Atlas Contact, 252 pagina's, euro 21,99 ****

De schrijver

Mari Ruti doceert cultuurwetenschap, filosofie en psychoanalyse aan de universiteit van Toronto. Haar eerdere boeken gingen over filosofie, liefde en de ziel.

Haar thematiek

Dit boek gaat over de ingewikkelde opgave om, in Nietzsches termen, 'te worden wie je bent'. Daartoe moet je volgens Ruti leren luisteren naar 'de stem van je karakter'.

De oorspronkelijke titel - The Call of Character - laat net iets beter zien wat de auteur hiermee bedoelt: het is niet zomaar een stem, maar een roep, of zelfs 'roeping'. Voor Ruti is die roeping niet goddelijk, maar het gaat wel om een stem die elk mens op zekere momenten hoort en die zich slechts met moeite laat negeren of tegenspreken.

De innerlijke stem spreekt of roept het sterkst als we iets ontmoeten dat beantwoordt aan onze verlangens. Die verlangens zijn specifiek en individueel. En we hebben ze zo diep weggestopt dat we ze zelf vaak niet eens kennen als 'van ons'.

Ruti beroept zich op de Franse psychoanalyticus Jaques Lacan. Van hem komt de notie dat we altijd een vorm van leegte en gemis ervaren, dat we terugverlangen naar een paradijslijke staat waarin we in werkelijkheid nooit verbleven hebben, maar waar we soms wel flarden van herkennen, bijvoorbeeld in een geliefde.

Haar stelling

Eigenlijk passen we, volgens Ruti, niet in de mal waarin onderwijs, politiek en commercie ons persen. Tegelijk staan we als mensen open voor de wereld, een openheid en sociabiliteit die we keihard nodig hebben om op te groeien, te functioneren en gelukkig te worden.

Ziedaar de polen van Ruti's verkenning: enerzijds moeten we onze ware verlangens ontdekken en najagen (sociaal wenselijk of niet), anderzijds moeten we ons niet onethisch gaan gedragen of vervreemden van onze omgeving.

Klinkt allemaal behoorlijk waar, maar wat is nou de stelling?

Het 'zelf' is geen vaststaande entiteit, maar een 'open systeem', dat almaar aan het 'worden' is. En dat 'zelf', dat karakter, maakt aanspraak op het recht 'dichter van de eigen ervaring' te zijn.

Deze poëet is volgens Ruti 'altijd tentatief en soms uiterst experimenteel'. Die inwendige dichter moeten we de ruimte geven.

Mooiste zin

Ruti is geen schrijver van aforismen of mooie zinnen, maar wel van bijzonder heldere, kernachtige passages, die ik zou willen inlijsten. Hier twee zinnen uit zo'n passage, ontdaan van terzijdes en verwijzingen: "Omdat we nooit een zin of betekenis zullen vinden die ons voor altijd van ons gemis zal verlossen, kunnen we niet anders dan telkens opnieuw de achtervolging inzetten; we moeten ons verlangen om betekenis te maken uit de rauwe ingrediënten die ons gegeven zijn telkens weer opnieuw tot leven wekken. We hebben geen andere keus."

Onbegrijpelijkste zin

Ruti kiest er bewust voor ontoegankelijke theoretici als Lacan uit te leggen in een uitermate leesbare stijl. Ze doet dat als 'een bescheiden daad van verzet' tegen de heersende ondoorzichtigheid in haar vakgebied, de kritische theorie. Een moedige en effectieve verzetsdaad.

Reden om dit boek niet te lezen

Wie niet meegaat in het centrale Freudiaanse dogma dat traumatische ervaringen uit de jeugd je verdere levensloop bepalen, zal grote moeite hebben de redeneringen in dit boek te onderschrijven.

Want al ben je nooit mishandeld of misbruikt, er is hoe dan ook iets misgegaan. Ruti schrijft: "We slagen er nooit in om de invloed van smartelijke ervaringen in onze kindertijd volledig uit te bannen. En omdat geen enkele kindertijd perfect is - want het verlangen van een kind naar liefde is altijd groter dan realistisch gezien ooit vervuld kan worden - is niemand van ons daar volkomen immuun voor."

Reden om dit boek wel te lezen

Af en toe werd ik gehinderd door de angst van de auteur om ongenuanceerd te zijn. Vaak poneert Ruti een stelling, om vervolgens een paragraaf te wijden aan de uitzonderingsclausules ('wat ik hier stel geldt natuurlijk niet voor iedereen...'). Dat is vermoeiend. Maar over de hele linie is haar boek van een grote diepzinnigheid. Het abstractieniveau is vrij hoog, maar toch wordt het nergens vaag, omdat je je eigen worstelingen en die van mensen om je heen herkent.

Trouw tipt filosofie

1. Oorsprong & vrijheid

Gerard Visser *****

2. De stem van je karakter

Mari Ruti ****

3. Profanaties

Giorgio Agamben ****

4. Filosofie van de gebeurtenis

Slavoj Žižek ****

5. De transparantie van waarheid

Filip Buekens ***

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden