Ruimte bieden voor ontplooiing van individuen

DEN HAAG - Kwajongens in de klas. De Russische viceminister van onderwijs, Alexander Asmolow, genoot ervan, toen hij op bezoek was bij de eerste Nederlandse Montessorischool in Den Haag.

Het contrast tussen de onbevangenheid van de Haagse leerlingen en de gedisciplineerde keurigheid waarmee in Moskou kinderen in de klas zitten, is dan ook groot. Asmolow zou dat graag veranderen, met behulp van de Nederlandse vrijheid van onderwijs.

Asmolow kwam vorige week naar Nederland, aan het hoofd van een delegatie Russische deskundigen die hier het onderwijsstelsel bestuderen. De vice-minister ondertekende bovendien samen met minister Ritzen een plan waarin de samenwerking, waar Nederland en Rusland in maart toe besloten, handen en voeten krijgt. Asmolow greep de gelegenheid aan om Nederlandse scholen van binnen te bekijken.

Samenwerking met westerse landen moet Asmolow helpen bij het verwzenlijken van de niet geringe ambities die hij en zijn baas, minister van onderwijs Dneprow, koesteren. Na de politieke omwenteling in de voormalige Sowjet-Unie is het land niet alleen economisch ontredderd, ook de vaste communistische denkwijze is verdwenen.

En daar komt, als het aan het onderwijsduo ligt, geen andere voor in de plaats. "De oude ikoon niet door een nieuwe vervangen" , noemde Dneprov het. Er moet onderwijs komen, waar kinderen leren om vrije mensen te zijn. Het denken van Russische burgers moet zo veranderen, vertelt Asmolov, "dat de ijstijd nooit meer terug kan komen.

De cultuur waarin wij heel lang hebben geleefd, is een cultuur van nuttigheid. Mensen werden gewogen aan de hand van hun economisch nut. We streven ernaar dat te veranderen in een cultuur van waardigheid, een samenleving waarin de eigenwaarde van het individu telt. Waarin mensen in vrijheid keuzes maken. Daarbij hebben we natuurlijk een heel lange weg te gaan, we bevinden ons nu in een zware, gecompliceerde situatie. Het onderwijs speelt een belangrijke rol bij onze tocht.

In een cultuur van nuttigheid wordt de kennis altijd verdeeld naar je plaats in de hierarchie van de maatschappij. Kinderen worden beoordeeld op hun hun sociale achtergrond: kinderen van arbeiders worden geselecteerd omdat ze kinderen van arbeiders zijn, niet omdat ze begaafder zijn dan hun klasgenoten. Zo kregen we een sterke sociale discriminatie. Ook de school wordt daardoor bepaald. Er zou algemene, gelijkwaardige toegankelijkheid van het onderwijs bestaan, maar dat was een mythe" .

De gelijkheid van mensen ging boven alles op de scholen, vertelt de vice-minister. Een uniforme aanpak van de lesstof, strakke orde op school.

"Als er al een talent kon opstaan dat het systeem in verwarring kon brengen, of dat nu een schrijver, een pedagoog of een geleerde was, dan werd hij eruit gegooid. Hij vormde een te groot gevaar voor de status quo. De cultuur van nuttigheid eist dat mensen allen op dezelfde manier gevormd worden, zodat ze voorspelbaar zijn. Voorspelbare mensen zijn makkelijk te regeren, want je kunt ze manipuleren." Hij glimlacht: "Geen kwajongens dus."

De manier waarop in Nederland het onderwijs is georganiseerd, is heel aantrekkelijk voor de nieuwe regering in Moskou, meent Asmolow. Het stelsel toont ongekende mogelijkheden: "In het Nederlandse onderwijs leven de verschillende levensbeschouwingen en pedagogisch-didactische ideeen vreedzaam naast elkaar. Het is voor ons heel belangrijk om te zien hoe deze vrijheid ruimte biedt voor de individuele ontplooiing van kinderen.

De samenwerking die Rusland en Nederland op het gebied van onderwijs zijn aangegaan, gaat daarom veel verder dan het leggen van contacten tussen beide landen. Het biedt ons de garantie dat ons land niet meer terugkeert naar de cultuur van de nuttigheid. Dat de veranderingen onomkeerbaar zijn."

De verschillende schoolsoorten schieten in Rusland inmiddels uit de grond als paddestoelen op een natte dag, vertelt de vice-minister. "Er ontstaat nu een hele reeks scholen op levensbeschouwelijke grondslag. Russisch-orthodoxe scholen, katholieke. Met Amerikaanse steun worden er evangelische scholen gesticht. En er komen vier joodse scholen als resultaat van samenwerking met Israel. Over islamitische scholen wordt nog gesproken. Zo moet het ook. Vrijheid blijft een holle kreet zonder de mogelijkheid om keuzes te maken."

Helemaal onbegrensd is de vrijheid niet. Ze wordt al danig op de proef gesteld door extremistische groepen, die aanvragen naar het ministerie sturen. "Ik spreek alleen over keuzevrijheid die niet beledigend is, niet schadelijk voor de rechten van andere mensen. De mensenrechten, geen discriminatie, dat hebben wij niet zelf verzonnen, dat is internationaal bepaald voor de vrije ontwikkeling van het individu. Als de samenleving echt vrij is, komen scholen die gericht zijn op discriminatie er eenvoudigweg niet in voor.

Maar de minister zit in een lastig parket. Als de samenleving mensenrechten niet accepteert, kan hij alleen huilen als zulke scholen wel tot stand komen. Het is een pijnlijke zaak. We krijgen zelfs brieven van mensen die een school op nazistische grondlag willen stichten, soms vragen ze hulp bij het vinden van een gebouw. In dat soort gevallen is het gelukkig dat er nog veel van de sowjet-mentaliteit over is. De mensen wachten tot de overheid beslist. Of het mag of niet, zoals de minister het zegt, zullen ze het doen. Ik zeg dan heel zachtjes: nee."

Asmolow kan het uitstekend vinden met Ritzen, die hij tijdens diens bezoek aan Moskou al ontmoette. "Ritzen en ik hebben een vergelijkbare wetenschappelijke achtergrond. Misschien wel daardoor denken we hetzelfde over de rol van het onderwijs in de samenleving. We denken allebei dat de voornaamste taak van onderwijs niet is het overbrengen van kennis. Dat is alleen maar een middel. Voorop staat het verbreden van de mogelijkheden voor het individu om zich te ontwikkelen. Het onderwijs moet niet van iemand een timmerman willen maken, of een gyneacoloog, of welk beroep dan ook. Het moet de ruimte creeren voor een vrije keuze."

Ook de overdracht van normen en waarden in het onderwijs, die Ritzen zo na aan het hart ligt, spreekt Asmolow aan. Hij noemt normen en waarden "de balken van het gebouw van vrijheid, waarin mensen leven" . Om keuzen te kunnen maken, hebben mensen normen nodig. Maar, verzucht hij: "Ik wil niet worden als Gepetto uit het sprookje van Pinocchio, dat zou echt heel schadelijk zijn. Het onderwijs moet geen houten pop willen maken, die tot leven kan worden gewekt. Het moet zulke omstandigheden scheppen dat kinderen leren zelf vorm te geven aan hun leven."

Geen Gepetto. Toch schrikt Asmolov niet terug voor grote pretenties. Een minister van onderwijs, legt hij uit, is als een architect van de toekomst: "De toekomst, de wereld waarin we leven, is heel sterk afhankelijk van welke kennis we aan onze kinderen doorgeven. Hoe we ze leren niet conservatief te denken, hoe we ze leren zichzelf te ontwikkelen."

Voor Rusland betekent dat dat het onderwijs helpt bij de hervorming van de samenleving, het veranderen van de politiek ook. "De staat zal veel macht kwijtraken, de minister van onderwijs ook. Maar ik vind het juist mooi dat dat gebeurt. Politici vergeten nogal eens dat er ook nog een samenleving bestaat, dat er burgers bestaan. Mij gaat het om het belang van de burgers, niet van de staat."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden