Ruiken is herkennen

zomervertier | Wat gaan we doen in de vakantie? Tips voor kinderen en hun (groot)ouders.

Wie heeft weleens de indringende lucht van een paardenmarkt geroken, of de friszoete geur van een bloeiende lindebloesemboom? Vierhonderd jaar geleden, in de Gouden Eeuw, waren dit bekende geuren. In Kasteel Radboud in Medemblik kun je ze deze zomer weer ruiken, in de familietentoonstelling 'Alchimistes en het geheim van het Pestparfum'.

"Ruiken is een goede ingang om de geschiedenis tot leven te brengen", vindt de samensteller van de expositie Eugene Bakker. "Geuren roepen bij iedereen sterke herinneringen op. Zoals: 'Weet je nog hoe het in de keuken van opa en oma rook?' Het is een heel basale reactie, denk maar aan dieren die op elkaars geur reageren of een baby die meteen de geur van zijn of haar moeder herkent."

In de personeelsruimte van het kasteel vertelt de geurdeskundige hoe hij in een historisch archief een boekje vond met parfumrecepten van een alchemist uit de zeventiende eeuw. "Het stond vol anekdotes en recepten voor wonderlijke brouwsels. Ze dachten in die tijd dat je door het ruiken van een vieze lucht besmet kon worden met de pest of de pokken. Dat klopt wel een beetje, want bacillen adem je immers in. Maar de conclusie die ze daaruit trokken, klopt natuurlijk niet: dat je met de juiste parfums dus allerlei ziektes kon bestrijden." Zoals het recept voor 'pestbollekes', een geheime formule die jonge bezoekers in de expositie mogen opsporen.

Na een korte klimtocht over de nauwe trappen in het kasteel, schuift Bakker het gordijn voor de deur naar een zolderkamer open. In de schaars verlichte ruimte pruttelt een destilleerfles op een vuurtje. De houten kasten staan vol stoffige parfumflessen met etiketten zoals 'Muskus', 'Urinum' of 'Ambergris', waaraan je kunt ruiken. Het geheimzinnige geurlaboratorium van de zogenaamde alchemist is zó levensecht ingericht dat het lijkt alsof het altijd al bij het kasteel hoorde.

"Kijk", zegt Bakker en hij laat een tablet zien met een app die speciaal voor de expositie is ontwikkeld, de odoroscoop. "Deze app met teksten, allerlei weetjes en prenten uit die tijd leidt je door de expositie en maakt je nieuwsgierig om steeds meer te weten te komen." Om het te demonsteren, houdt hij de tablet voor een apothekersfles met Ambergris. Op het scherm verschijnt een verrassende tekst over dit zoete parfumstofje. "Ambergris ontstaat in de darmen van de potvis en het is een grijs goedje dat aanvoelt als was. Het is een soort smeermiddel om harde stukken voedsel beter door zijn darmen te laten glijden." Het is erg kostbaar, vertelt Bakker. "In 2012 spoelde op Texel een potvis aan met 86 kilo amber in zijn darmen. Die klomp was honderdduizenden euro's waard!"

Hij vervolgt: "In de Gouden Eeuw rook het voor onze begrippen enorm smerig, maar zij waren daar beter aan gewend. In het ene deel van de stad stonk het ook meer dan in andere buurten. Het ergst was de lucht van de visbank, de leerlooierij en de grachten. Die waren een open riool waar iedereen zijn afval in gooide. Daarom werden overal langs het water zoet geurende lindebloesembomen geplant. Ook droegen mensen vaak geparfumeerde handschoenen, die ze in noodgevallen voor hun neus konden houden."

Een andere veelgebruikte geurstof uit de Gouden Eeuw was muskus, die je helemaal bedwelmt als je het geurkastje in de expositie open doet. De muskusrat maakt deze stof aan in een klier. Als je de tablet weer voor het etiket op de fles houdt, schiet er uit een gat in de muur ineens een stevige rat tevoorschijn. Wie dat durft, kan zijn hand naar binnen steken om aan de borstelige rattenvacht te voelen.

In een kast verderop staat het geurkastje dat afschuwelijk ruikt, naar een schrale urinegeur van oude mannetjes. Vierhonderd jaar geleden gebruikten ze in de wolververij urine om de vettige schapenwol mee te reinigen. "Je begrijp dat de wolververs ook hun eigen urine goed bewaarden. In de Gouden Eeuw werden ze daarom 'kruikenzeikers' genoemd."

Je kunt op de Odoroscoop ook allerlei schilderijen uit de Gouden Eeuw aanklikken, zoals van de regentenzoon Gerard Bicker, die inderdaad geparfumeerde handschoenen droeg. Ook een geurkastje dat bij de geur van de schutters op 'De Nachtwacht' hoort, ontbreekt niet: het leer van hun stoere laarzen en een vleugje peper en kruidnagel. Dan is er ook nog de herkenbare lucht van tabak, vers brood en zeep met lelietje-van-dalen. Maar het blijft nog even geheim hoe de 'pestbollekes' ruiken en waar die in het laboratorium van de alchemist te vinden zijn.

Alchimistes en het geheim van het pestparfum is te zien t/m 8 januari 2017 in Kasteel Radboud in Medemblik. www.kasteelradboud.nl

Ruiken en ontdekken in Kasteel Radboud.

Hoe de grote mensen weggingen en wat er daarna gebeurde

Artemis

Festivalpremière

De voorstelling 'Hoe de grote mensen weggingen en wat er daarna gebeurde' gaat over een grote kinderangst. Stel je eens voor dat ouders ineens niet meer van hun zoons en dochters houden. In een voorstelling van regisseur Jetse Batelaan kan dat zomaar gebeuren, en het speelt zich af in de Middeleeuwen. De vaders en moeders gaan er in het holst van de nacht met karren vol huisraad vandoor. Theater Artemis laat ook kinderen uit het publiek meespelen, die ter plekke worden geregisseerd.

Te zien vanaf 3/8. www.artemis.nl

Helmut Newton - A retrospective

Foam

Workshop

Kinderen die modefoto's willen maken in de sfeer van de expositie 'Helmut Newton - A retrospective' kunnen een workshop volgen bij Foam Fotografiemuseum in Amsterdam. Newton werd beroemd door zijn poserende modellen op bijzondere plekken. Na het expositiebezoek gaan de jonge fotografen zelf aan de slag. Je leert kijken naar de pose van het lichaam op een portret en welk effect kleding heeft op de sfeer van een foto.

Op 13/7 en 10/8. Reserveren is noodzakelijk. www.foam.org

Marten en Oopjen

Rijksmuseum

Jeugdtijdschrift

Kinderen die meegaan naar het Rijksmuseum kunnen in een speciaal jeugdtijdschrift alles over de portretten van Marten en Oopjen lezen. "Wat is er waar van de roddels dat Marten met Oopjen is getrouwd om haar geld? En kloppen de geruchten dat Oopjen zwanger is van een liefdesbaby?" Het kleurrijke magazine staat vol speelse achtergrondverhalen over deze levensechte schilderijen van Rembrandt, die sinds kort naast 'De Nachtwacht' hangen. Je leest waarom het pasgetrouwde stel zich in de Gouden Eeuw net zoals vorsten ten voeten uit liet schilderen. Ze gaan gekleed volgens de laatste Franse mode en op paginagrote prenten wordt hun outfit vergeleken met sterren van nu.

Het bedrag waarmee het Amsterdamse Rijksmuseum en het Louvre in Parijs samen de schilderijen hebben gekocht is ongeveer te vergelijken met de prijs van 300.000 iPhones. In een interview met kinderen Teun en Feyza vertelt cultuurminister Jet Bussemaker hoe deze aankoop is verlopen. Ook 'Het Klokhuis' maakte een aflevering over de twee portretten.

www.rijksmuseum.nl en www.hetklokhuis.nl

Mamma

NTjong

Festivalpremière

Alexandra Broeder maakt indringend theater waarin kinderen de hoofdrol spelen. Na een voorstelling met tienermeisjes, 'Mamma', regisseert zij bij NTjong een theatermonoloog voor een 11-jarig meisje. 'Mona' is geschreven door Griet Op de Beeck van de bestseller 'Kom hier dat ik u kus' en is geïnspireerd op een van de personages in dit boek. Zij vertelt over de relatie met haar vader en moeder en waarom ze is wie ze is.

Te zien vanaf 5/8. www.ntjong.nl

Jan Hoek. Supermodels

Stedelijk Museum Schiedam

Portretfotografie

Een portretfoto met een levensgrote spin, of een zeemeermin? Geïnspireerd door de tentoonstelling 'Jan Hoek. Supermodels' in het Stedelijk Museum Schiedam maakt een fotograaf fantasiefoto's van jonge bezoekers. In het Droomatelier zijn decors, verkleedkleren en schmink te vinden voor de portretfoto's in de uitbundige stijl van Jan Hoek.

Op 19/7 en 11/8. Reserveren is noodzakelijk. www.stedelijkmuseumschiedam.nl

Walvisweken

Scheepvaartmuseum

Film en sterke verhalen

Het Amsterdamse Scheepvaartmuseum heeft deze zomervakantie de Walvisweken, met een expositie en allerlei activiteiten over de relatie tussen de mens en deze gigantische vissoort waar eeuwenlang op is gejaagd. Voor kleuters zijn er sterke walvisverhalen, ook zijn er familierondleidingen en familiecolleges door experts zoals oud-walvisvaarders.

Een nieuwe grootbeeldfilm over de bultrugwalvis is te zien in Het Universum in Den Haag. De film laat zien hoe deze vissen met gezang communiceren en volgt ze op ware grootte tijdens hun zeereis van Antartica naar Hawaii. Wie nog meer wil weten over de walvis kan naar Museum In 't Houten Huis in De Rijp. Een walvisvaartwandeling gaat langs historische plekken in dit dorp dat van 1645 tot 1798 actief was in de walvisvaart.

www.scheepvaartmuseum.nl en www.omniversum.nl en www.houtenhuis.nl

Leuk

BonteHond

Festivalpremière

Jeugdtheatergezelschap BonteHond wil het deze zomer vooral 'Leuk' houden. In een festivaltent proberen drie energieke types met man en macht de boel te entertainen. Het publiek staat in het zonnetje, ze zingen en ze dansen. Net zolang tot ze er gillend gek van worden. Want het valt niet mee om de harde buitenwereld ook echt buiten houden. En daartussen zit maar een héél dun tentdoek. 'Leuk' is een parodie op de hang naar geluk en het ontkennen van alledaagse ellende.

Te zien vanaf 11/7. www.bontehond.net

Romeinse kunst

Rijksmuseum van Oudheden

Museumtip

In het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden kunnen kinderen één dag in de huid van een Romein kruipen en leven als een soldaat, een edelvrouw of een gladiator. In de exposities 'Romeinse kust' en 'Vlijmscherp verleden' is een parcours met opdrachten uitgestippeld. Zo is er een onderzoek in een tempel, een godenspel op de Olympus en een schat met een ontelbaar aantal zilveren munten. Wie het tot een goed einde brengt, krijgt een Romeins paspoort.

Dagelijks vanaf 9 juli. www.rmo.nl

Molman

Het Filiaal

Festivalpremière

Tijdens de zomerfestivals gaan steeds meer jeugdvoorstellingen in première in tenten en andere zomerse theaters. Zo speelt de voorstelling 'Molman' van Schippers&VanGucht en Het Filiaal in een omgebouwde zeecontainer. Je klimt er via een steile trap omhoog en binnenin daal je af in een schuilplaats vol donkere gangen en tunnels. Meneer Molman werkt daar voor de geheimzinnige I.W.R.S.B.A.S.B, ofwel de Interdepartementale Wetenschappelijke Raad voor de Studie van het Binnenste van de Aarde en Superdiep Boren. Maar eigenlijk durft hij gewoon niet meer naar boven.

Te zien vanaf 5/8. www.hetfiliaal.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden