Ruigoord: vuil havenslib in ruil voor kostbare natuur

Een uniek stuk natuur. Dit cliché gebruik ik zelden. Van alles is nog wel een tweede te vinden. Dat geldt niet voor Ruigoord. En dan bedoel ik niet in de eerste plaats het dorpje tussen Amsterdam en Haarlem, dat als de Gallische nederzetting van Asterix en Obelix tegen de Romeinen al drieëntwintig jaar lang stand houdt tegen het opdringerige Amsterdam, dat er de Afrikahaven wil graven.

Dat unieke stuk natuur is het in de jaren zestig illegaal opgespoten land om het dorpje. Aan zijn lot overgelaten, toen door de oliecrisis de vestiging van de geplande petrochemische industrie uitbleef, ontwikkelde het zandland zich tot een natuurgebied, waar planten en dieren van natte rietvelden en van de duinen pal naast elkaar leven. Het bijzondere van Ruigoord is de landschappelijke lappendeken van verschillende grondsoorten, van heuvels, dijken, zandvlakten en moerassen, die het mogelijk maken dat er zoveel verschillende plantengemeenschappen kunnen bestaan. Van bloemrijke natte graslanden tot kurkdroge duinvegetaties.

Het zand is er gebracht van verschillende locaties en heeft daarom een verschillend kalkgehalte. De oorspronkelijke veengrond ligt op dijken en heuveltjes. Kwel van grondwater her en der maakt de variatie nog groter. Alleen hier zie je in juni tussen kruipwilgen en duindoorns duizenden bloeiende rietorchissen, die overal elders in schraal rietland groeien.

NATTE DUINVALLEIEN Vooral de overgangen in het terrein tussen kalkrijk en kalkarm, nat en droog, veen en zand, hoog en laag bieden veel kieskeurige plantensoorten net wat ze nodig hebben. Daardoor zijn hier, onder de rook van Amsterdam, plekken waar je alle soorten van de in ons land zeldzame natte duinvalleien kunt vinden. In september bloeit er de late ogentroost, een halfparasiet die met zijn wortels de sapstroom van grassen en klaversoorten aftapt. Bij Ruigoord is die plant even talrijk als op Terschelling, Schiermonnikoog en het Deense Waddeneiland Rm.

Waar late ogentroost groeit, zijn meestal ook andere bijzondere soorten te vinden. In Ruigoord zijn dat de sierlijke vetmuur oftewel krielparnassia en alle drie de soorten duizendguldenkruid die in ons land voorkomen (strand-, fraai en echt duizendguldenkruid). Met zeegroene zegge, waterpunge, moeraswespenorchis, waternavel en rond wintergroen zijn dat allemaal soorten van vochtige duinvalleien.

Er is een groeiplaats van de zomerbitterling, waar nu honderden planten bijzonder rijk met goudgele bloemen bloeien tussen het dorre gras en in open bosjes. Toen de zomerbitterling hier in 1974 plotseling opdook, was de plant niet eerder in ons land gevonden. De noordgrens van zijn verspreidingsgebied loopt door Vlaanderen, dus Ruigoord mag worden beschouwd als een noordelijke voorpost. Net als de duizendguldenkruiden is de zomerbitterling een lid van de gentiaanfamilie, die nogal wat zeldzame soorten telt.

BLAUWBORSTEN Het voornaamste bos bestaat uit spontaan opgeschoten amandel-, schiet-, grauwe en geoorde wilgen, doorschoten met riet en op sommige plekken ondoordringbaar door braam en brandnetels. Die verspreide wilgenbosjes zijn precies wat een van de mooiste vogels van ons land verlangt om er te nestelen en zijn jongen groot te brengen. In de directe omgeving van Ruigoord broeden de meeste blauwborsten van heel Europa: ruim tachtig paren. Dat zegt wel iets over de kwaliteit van het natuurgebied.

Een blauwborst alarmeerde opgewonden aan de rand van een wilgenbosje, toen we er half juni waren. Op een doorbuigende rietstengel gezeten liet hij zich tot op een paar meter benaderen. De zon glansde op zijn helderblauwe bef, tegen de witte buik afgezet door een zwarte en een roodbruine band. We hebben hem snel alleen gelaten.

Op die dag half juni vonden we in vier uren 152 plantensoorten, waarvan er zeven voorkomen op de Rode lijst van in Nederland bedreigde plantensoorten: hartgespan, dwergzegge, late ogentroost, moeraswespenorchis, rietorchis, sierlijke vetmuur en rond wintergroen. Het meest met uitsterven binnen onze grenzen bedreigd is de hartgespan, die midden in het dorp onder een heg groeit.

Ruigoord is een knooppunt van ecologische verbindingszones tussen noord en zuid, oost en west, waarin dieren en planten zich door het landschap kunnen verplaatsen. Een stuk open groene ruimte die een sleutelrol speelt in de ecologische hoofdstructuur van Noord-Holland en een groene buffer tussen de verstedelijkte gebieden en de oprukkende industrie van Zaandam, Amsterdam en Schiphol enerzijds en Haarlem, Velsen en IJmuiden anderzijds.

Het voortbestaan van het dorp en de omgeving staat weer eens op het spel. Dat is de laatste jaren herhaaldelijk het geval. Het gaat nu om een 'grenscorrectie', waarmee Amsterdam Ruigoord wil annexeren om er de Afrikahaven aan te leggen. Met als voornaamste argument dat het een oud plan uit de jaren zestig is dat eindelijk eens moet worden uitgevoerd.

HEROVERWEGEN Rob van Tour, een van de kunstenaars die destijds het dorp Ruigoord kraakten om te voorkomen dat het industriegebied zou worden, brengt er tegen in: “Dat het een oud plan is, is genoeg reden om het te heroverwegen. In de jaren zestig immers was er nog genoeg open groene ruimte tussen Amsterdam en IJmond en het milieudenken was toen nog nauwelijks ontwikkeld. Die open groene buffer is nu tot minder dan de helft geslonken en als de Afrikahaven wordt gegraven zal die ruimte inkrimpen tot een smalle corridor waar ook nog eens een ecologische verbindingszone doorheen moet lopen. Waarom hier een zeehaven, achter de IJmuidense sluizen en achter de ondiepe hobbels van Velser- en Wijkertunnel, die de grote zeeschepen die Amsterdam wil binnenhalen niet kunnen nemen? Een zeehaven hoort aan zee! Ruigoord moet ongehavend blijven. Weet je trouwens dat de buidelmees hier ook broedt? In de wilgenbosjes.”

Vorige week overhandigde Van Tour aan de Noord-Hollandse gedeputeerde Friso de Zeeuw, die de afwezige Commissaris van de Koningin vertegenwoordigde, tweeduizend handtekeningen om een referendum van alle inwoners van de provincie aan te vragen over de grenscorrectie, die Ruigoord binnen Amsterdam zou moeten brengen. En hij onthulde tevens voor de media waarom de provincie zo naarstig meewerkt aan de Amsterdamse expansie: als die haven twintig meter dieper wordt (tot veertig meter) kan de provincie er zes miljoen kubieke meter zwaar vervuild havenslib in kwijt. “Pac's, pcb's en zware metalen als een cadeautje voor ons nageslacht op de plaats van het huidige kostbare natuurgebied.”

Het referendum werd inmiddels geweigerd op grond van het 'spoedeisend belang' van de al meer dan vijfentwintig jaar slepende havenplannen. Ruigoord tekent bezwaar aan en gaat desnoods in beroep bij de rechter. Helaas heeft Ruigoord niet de toverdrank van de druïde Abraracourcix, die onoverwinnelijk zou maken. Maar gezond verstand wil ook nog wel eens helpen. Zeker bij een referendum...

Natuur deze week

De spreeuwen zingen de hele dag uit volle borst in de vlier en de lijsterbes, die nu vol vruchten zitten. Paarse klodders zitten op het deksel van de GFT-bak en op de tuinmeubelen en de grond onder de lijsterbes is bezaaid met oranje appeltjes. - In deze tijd passeren trekkende visarenden ons land. Vaak blijven ze een paar dagen pleisteren op visrijke plekken. Bekende plaatsen zijn de kreken en plassen van De Blauwe Kamer bij Rhenen, de visvijver van het jachtslot Sint-Hubertus op de Hoge Veluwe en grotere wateren zoals de randmeren van de IJsselmeerpolders, de Friese meren en het Utrechts-Hollandse plassengebied. - Begin september komen de koollangpootmuggen massaal uit de pop. Je komt de Vadertjes Langbeen overal tegen, in de weilanden waar ze hun eitjes afzetten, in de tuin en zelfs in huis. De mannetjes hebben een stomp eindigend achterlijf, de vrouwtjes een spits uiteinde, een bruine, hoornachtige legboor. De larven, emelten genoemd, doen veel schade aan grasland en jonge groenten. - Er zijn al veel volwassen kruisspinnen. De vrouwtjes zijn de dikke, die met de kop naar beneden midden in hun wielweb tronen, wachtend tot een argeloos insect zich laat strikken. De mannetjes hebben een veel bescheidener web, maar leiden voornamelijk een zwervend bestaan, als ze eenmaal geslachtsrijp zijn. Ze zoeken vrouwtjes om ermee te paren, een hachelijke onderneming, want spinnevrouwtjes zien in mannetjes doorgaans een even lekker hapje als in een vette vlieg. - Al is het bijna herfst, er zijn nog heel veel vlinders. In de tuinen komt de roze hemelsleutel in bloei, die vooral kleine vossen en atalanta's trekt. In de avond vliegen nog veel nachtvlinders rond. Typische soorten van de nazomer en de herfst zijn de lichtgele iepetak- en elzetakvlinder, het goudvenster met zilveren vlekken op de okerbruine voorvleugels en de agaatvlinder met een tekening als van de halfedelsteen agaat. - De vliegendoder is een graafwesp, die bijna overal voorkomt, zelfs in de stad. Het vrouwtje proviandeert de vele broedkamers in een diep grondnest met vliegen die met een steek worden verlamd. Ze jaagt zo fanatiek dat ze daarbij soms in huis belandt. Ik heb er een wel eens roestige spijkers in een schutting zien aanvallen, blijkbaar in de veronderstelling dat het zonnende vliegen waren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden