Rudi Fuchs / ’Deze Mondriaan is de mooiste van de wereld’

Rembrandt: 'De Staalmeesters', 1662 (Rijksmuseum)

In het Rembrandtjaar organiseert Trouw de verkiezing van het mooiste schilderij van Nederland. Ook u kunt meedoen. Twintig bekende Nederlanders geven alvast hun eigen favorieten. Aflevering 2: museumdirecteur Rudi Fuchs haalde ooit Gerrit Zalm over om een Mondriaan te kopen.

Op de avond dat hij zich voorbereidde op het gesprek over zijn vijf favoriete schilderijen, zag Rudi Fuchs een tv-rogramma over ’de tien beste tanks’. „Ik geloof dat een Russische tank heeft gewonnen.” Rudi Fuchs vertelt het om duidelijk te maken dat hij eigenlijk niets moet hebben van ’die rare gewoonte om tegenwoordig overal lijstjes van te maken’. Maar vervolgens vertelt hij anderhalf uur lang enthousiast over de geschiedenis van de Nederlandse schilderkunst, opgehangen aan zijn vijf favorieten.

’Op afstand’ is ’Victory Boogie- Woogie’ (1944) van Piet Mondriaan voor Fuchs het ’rijkste’ schilderij van Nederland en misschien wel van de hele wereld. „En daarna maakt het niet meer zoveel uit, de rangorde.”

Zijn andere favorieten zijn ’De Staalmeesters’ (1661) van Rembrandt, ’L’Homme’ (1953) van Karel Appel, ’De molen bij Wijk bij Duurstede’ (omstreeks 1665) van Jacob van Ruisdael, ’Het Veer’ (1622) van Esaias van de Velde en ’Big Amsterdam’ (1997) van Jan Dibbets. „Zijn het er zes? Dan schrap ik ...even nadenken ... Van Ruisdael. Zie je meteen wat een onzin dit spelletje is.”

Fuchs kan zich voorstellen dat sommigen zich zullen verbazen over zijn keuze. „In termen van schoonheid is waarschijnlijk ’Gezicht op Delft’ van Vermeer het mooiste schilderij. Het gloeit van goud en glans en dat spreekt meer aan dan het grijs van de molen van Van Ruisdael. Dat is ook de reden dat de meeste mensen het Joodse bruidje van Rembrandt mooier vinden dan zijn Staalmeesters.”

De meeste groepsportretten uit de 16de en 17de eeuw zijn deskundig gemaakt, maar wel saai. Wat ’De Staalmeesters’ er volgens Fuchs doet uitspringen is dat Rembrandt een soort alertheid heeft weten te brengen in de gezichten en handen van de geportretteerden.

„Hij legt ze vast, maar er zit ook een soort onrust in. Rembrandt was natuurlijk een meester in het schilderen van gezichtsuitdrukkingen, maar hij slaagt erin, net zoals Rineke Dijkstra dat kan met haar foto’s, om er ook nog een zekere verwachting in te leggen. Ik vind ’De Staalmeesters’ met afstand de mooiste Rembrandt.”

Het landschapsschilderij van Esaias van de Velde, die bij het grote publiek weinig bekendheid geniet, markeert een grote stap in de geschiedenis van de schilderkunst, legt Fuchs uit. „In het begin van de 17de eeuw werden landschappen buitengewoon woest afgebeeld, met grillige ravijnen en bergtoppen. Dat waren verzonnen landschappen. Na het 12-jarig bestand (1609-1621) werd de Nederlandse Republiek een feit en dan gaat Van de Velde ineens het Hollandse landschap pur sang schilderen. Hij is gewoon gaan kijken naar wat hij zag en dat heeft hij nauwkeurig nageschilderd. Dat gebeurde daarvoor niet. Het is zo ontroerend, zo kinderlijk, dit schilderij. Een man te paard, vissers met netten, eendjes op het water. Een populier was bij hem echt een populier. Die hele precieze manier van kijken is zo bijzonder. Voor ons is een boom een boom, wij denken dat die er altijd al was. Maar alles wat we zien hebben we geleerd van de schilderijen. Dat de blaadjes van de populier aan de bovenkant groen zijn en van onderen grijs, weten we van de schilderijen.”

Net als bij anderen staat ook bij Fuchs de ’Victory Boogie Woogie’ hoog genoteerd, het laatste schilderij dat Mondriaan heeft gemaakt. Fuchs heeft wel eens geteld hoeveel verschillende vormen in dit schilderij voorkomen. „Het zijn er meer dan driehonderd. Laten we voor het gemak eens uitgaan van 350. Elke vorm raakt een vierkant, wat betekent dat er 1400 passages zijn van blauw naar rood, naar geel, naar wit. Het zijn allemaal pasjes, het is net een choreografie. Wel een paar duizend verschillende incidenten vinden plaats op dit doek. Het is eindeloos, je raakt er nooit op uitgekeken. Er gebeurt zoveel.”

„Dat geldt ook voor het schilderij ’L’Homme’ van Karel Appel. Kijk eens wat daar allemaal gebeurt aan gekrabbel met verf en gespat. Dat is wat schilderijen interessant maakt. Bij Appel is het de beweging in de verf, bij Van de Velde is het zijn hele precieze wijze van kijken naar hoe een waterlelie of een eend op het water liggen.”

De kunstenaar Jan Dibbets tenslotte is een verhaal apart. Zijn kunstwerken beginnen met het maken van foto’s die gemeen hebben dat ze een uitzicht bieden. Fuchs: „Je kunt dat zelfs vergelijken met het ’Gezicht op Delft’, met dat verschil dat bij Dibbets het perspectief altijd wat vertekend is, wat een merkwaardig soort spanning creëert. Die foto’s plakt hij in een groot vlak, dat hij vervolgens eindeloos dept met een ecoline-achtige kleur, net zo lang tot het papier helemaal verzadigd is, bijna fluweeldik is, en de kleur zo geconcentreerd is dat ze de foto kan dragen. Wat bij Dibbets belangrijk is, maar in feite geldt dat voor elke kunstenaar, is dat hij precies op tijd stopt met dat deppen, net zoals Mondriaan de afweging heeft gemaakt: doe ik er nog een blokje bij of stop ik. Het gaat in de kunst altijd om de detaillering, niet om de grote gebaren en ideeën. Je kunt het heel goed vergelijken met koken. Eén peperkorrel meer kan een gerecht maken of breken. De laatste details tonen het meesterschap van de kunstenaar. Neem nou Karel Appel. Er zijn meer goede tijdgenoten van hem, maar zijn meesterschap zit ’m in de laatste concentratie op de details.”

Fuchs maakt vaak mee dat mensen zeggen: ’Ik begrijp niks van dat schilderij.’ „Met Gerrit Zalm, de minister van financiën, heb ik dat ook meegemaakt. Die was indertijd wat onzeker over de aankoop van ’Victory Boogie Woogie’. Ik heb hem gezegd dat dat het mooiste schilderij is dat ooit gemaakt is in de wereld. En dat luchtte hem erg op. Kijk, je moet je losmaken van het idee dat een schilderij een plaatje is. En je moet er ook niet bang voor zijn. Ik zeg altijd tegen mensen die niets begrijpen van een schilderij: Kijk nou eerst eens wat je ziet. Bij Van de Velde zie je een man die met oneindig geduld het Nederlandse landschap ontdekt. Bij ’Victory Boogie Woogie’ zie je iemand die zo eindeloos bezig is geweest met detaillering en differentiatie, dat het alles tegelijkertijd is wat daar gebeurt. Dat maakt dit werk van Mondriaan voor mij het rijkste schilderij van misschien wel de hele wereld.”

Kijk voor alle details over de verkiezing op www.hetmooisteschilderijvannederland.nl . Daar kunt u ook meedoen aan de verkiezing door te reageren en zelf schilderijen te nomineren. Schrijven kan ook naar mooisteschilderij@trouw.nl. Of per post: Trouw lezersservice tav mooiste schilderij, Antwoordnummer 2792, 1000 PA Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden