Rubber tappen uit paardebloemen

Beeld Koen Verheijden

Rijden op paardebloemen? Het klinkt als een fantasie van een hippie. Of niet? Rubber uit rubberbomen wordt steeds duurder. Wageningse onderzoekers zoeken dus naar alternatieven: paardebloemen en de guayule-struik.

In de kas van het Wageningse Plant Research International staan een stuk of twintig kleine plantjes in hoge potten bij elkaar. Naast de rozetvormige planten met gekartelde blaadjes steken gekleurde labels met daarop 4.3B9 of 8.9D4 uit de grond.

Die labels geven aan welke nakomeling van de Taraxacum koksaghyz, de Russische paardebloem, in de pot zit. "Het zijn nazaten van een specifieke kruising", legt Ingrid van der Meer, onderzoeker bij de Wageningen Universiteit uit. "Door de plant te veredelen, proberen wij een nakomeling te creëren met extra veel latex in zijn wortels."

Die zoektocht naar latexrijke paardebloemen gaat niet altijd over rozen. "We hadden een proefveld buiten staan, maar bij de oogst bleek dat de zadenbanken de verkeerde paardebloem hadden opgeslagen", zegt Van der Meer. Dat betekende dat de onderzoekers op expeditie moesten naar de bergen van Kazachstan om te zoeken naar de ware Taraxacum koksaghyz.

Geen oorlog zonder rubber
Al die moeite voor een paardebloem? Het lijkt overdreven, maar het gaat wel om een plant met een mogelijk groot strategisch belang. Doordat steeds meer Chinezen en Indiërs zich een auto kunnen veroorloven, neemt de vraag naar autobanden en dus naar rubber enorm toe. De rubberboom Hevea brasiliensis, de enige leverancier van natuurlijk rubber, gedijt op grote schaal alleen goed in Zuidoost-Azië. Het gevaar ligt op de loer dat de Aziatische plantages straks alleen nog maar afzetmarkten dicht bij huis voeden.

Daarnaast is door de toegenomen vraag de prijs van rubber de laatste jaren verdubbeld. Kostte een kilo van dit elastische boomsap in 2008 nog twee euro, nu is dat het dubbele. Het zijn ontwikkelingen die door bandenfabrikanten, maar ook door farmabedrijven en de wapenindustrie met argusogen worden gevolgd. Voor handschoenen, katheters én rupsbanden van tanks is rubber nodig.

"Je kunt geen oorlog voeren zonder rubber", zegt Hans Mooibroek, de coördinator van EU-Pearls, een Europees project dat een geschikt en commercieel haalbaar alternatief voor rubber onderzoekt. "Niet voor niets zijn zowel de Amerikanen als de Russen in de Tweede Wereldoorlog, toen grondstoffen schaars waren, op zoek gegaan naar een geschikt alternatief voor de rubberboom." De Amerikanen kwamen uit bij het latexrijke melksap uit de guayule, een Mexicaanse heester, en de Russen bij de paardebloem.

Toen na de oorlog rubber weer beschikbaar kwam en synthetisch rubber uit fossiele brandstoffen snel en goedkoop te maken viel, kwamen deze programma's nagenoeg stil te liggen. Nu fossiele brandstoffen duurder worden, zijn de guayule en de koksaghyz ineens weer in beeld als groene rubberleveranciers.

Rendabel
Omdat rubber ook voor de Europese industrie en autobezitters van belang is, bekijkt het Europese samenwerkingsverband van bedrijven en kennisinstellingen of beide planten kunnen worden geteeld en of dat rendabel is. De universiteit in Wageningen neemt hierin het voortouw.

"Voor onze onderzoeksaanvraag kregen wij van Brussel de hoogste score ooit", zegt Mooibroek trots. "Dat zegt wel iets over het strategische belang." Behalve dat rubber uit paardebloemen en guayule de Europese industrie van grondstoffen kan voorzien, kan het ook nieuwe werkgelegenheid opleveren.

De paardebloemen zouden in Noordwest-Europa geteeld kunnen worden en de guayule in Zuid-Europa. Er lopen al proeven in Duitsland, Spanje, Frankrijk en Griekenland. "In Zuid-Spanje leverde een hectare guayule zo'n 1500 kilo rubber op. Tegen een prijs van vier euro per kilo kan dat voor boeren een lucratieve business zijn. Tenminste als het ons lukt om de kosten van de rubberwinning laag te houden."

Voor paardebloemen vallen dergelijke rekensommetjes nog niet goed te maken. De ontwikkeling loopt achter op die van guayule. Toch lijkt ook die latex-leverancier beloftevol. Mooibroek: "De latex in paardebloemen zit in de speciale vaten. Vooral in de wortels zitten de lange rubbermoleculen. Dat is waarschijnlijk makkelijker te winnen dan uit speciale plantencellen zoals dat bij guayule het geval is. Ook lijkt de rubber uit de paardebloem sterker."

Daarnaast is de rest van die plant ook waardevol. "Je kunt de bladeren aan koeien en varkens voeren. Bovendien zit er inuline in. Dat is een lang fructosemolecuul waarmee je chemicaliën en biobrandstof kunt maken."

Het is nog te vroeg om alles op één kaart te zetten. Daarvoor moeten de voors en tegens van beide gewassen nog verder worden uitgeplozen. Zo blijkt de uit het droge Mexico afkomstige guayule een extra plens water erg te waarderen, terwijl water in Zuid-Europa schaarser wordt. De paardenbloemen zouden zich in Noord-Europa tot concurrent van suikerbieten en andere eetbare gewassen kunnen ontpoppen. Er wordt daarom ook gekeken of de planten elders kunnen worden geteeld.

Het onderzoek is nog niet in het eindstadium. De Europese subsidiestroom eindigt echter in september. Een nieuwe subsidieaanvraag zit in de pijplijn. Bovendien hopen de Wageningers vandaag in de prijzen te vallen als minister Verhagen van economische zaken, landbouw & innovatie bekendmaakt welke Nederlandse kennisinstituten in aanmerking komen voor subsidie uit het zogeheten topsectorenbeleid. Verhagen wil Nederlandse uitblinkers in de wetenschap en het bedrijfsleven ondersteunen.

Banden met alternatief natuurrubber
De latexoogsten uit Duitsland en Spanje worden al wel getest. Een Frans bedrijf is bezig er handschoenen van te maken en bandenfabrikant Apollo Vredestein test het alternatieve rubber op het asfalt. Toch kan het nog wel zeker tien jaar duren voordat de eerste banden met alternatief natuurrubber bij de dealers liggen. En dan zullen die banden waarschijnlijk niet volledig uit het alternatieve rubber bestaan.

Mooibroek: "Het rubber in banden bestaat uit verschillende componenten. Het gedeelte waarmee de band aan de velg moet aansluiten, moet aan andere eisen voldoen dan het loopvlak. Waarschijnlijk zal het alternatieve rubber in het begin in een van deze componenten worden gebruikt. Rubber uit guayule wordt ook getest op geschiktheid in winterbanden."

Rubber uit de rubberboom is qua sterkte nog niet te evenaren. "Vanwege de hittebestendigheid gebruikt de vliegtuigindustrie uitsluitend banden met rubber van de rubberboom", weet Mooibroek. Niet voor niets wordt elders in de wereld gekeken hoe de gewone rubberboom productiever en ziektebestendiger kan worden gemaakt. Mooibroek maakt zich nog niet al te veel zorgen over deze wedloop: "De rubberboom groeit langzaam. Voordat je die kunt veredelen ben je al gauw meer dan tien jaar verder. Dan zijn wij met de paardebloem veel sneller."

Rubberboom, prinses op de erwt

Wie op vakantie in Zuidoost-Azië is geweest, heeft ze vast weleens gezien; de bomen met aan hun zij een emmertje dat het kostbare wondvocht afkomstig uit een grote snee in de boombast opvangt. De rubberboom Hevea brasiliensis, de naam zegt het al, komt oorspronkelijk uit de regenwouden van Brazilië.

Op een paar bomen in het regenwoud en wat kleinere plantages in droge gebieden na, wordt er in Brazilië zelf niet meer op grote schaal rubber getapt. Zoals dat wel meer gaat met monoculturen vaagde een schimmel - de leaf-blight schimmel in dit geval - tussen 1927 en 1945 de Braziliaanse rubberplantages van automagnaat Henry Ford weg.

Zuidoost-Aziatische landen als Maleisië en Thailand slagen er als enige in om de rubberboom, die van een tropisch klimaat houdt, op grote schaal te telen. Maar laat Zuidoost-Azië, volgens klimaatexperts, nou extra gevoelig zijn voor klimaatverandering.

In 2010 piekte de prijs van natuurlijk rubber door aanhoudende droogte in Zuid-China, Noord-Thailand, Laos en Vietnam. In datzelfde jaar belemmerde zware regenval het latextappen in Indonesië.

Een ander nadeel aan de rubberboom is dat het tappen handmatig moet gebeuren. De lonen in Zuidoost-Azië zijn nog aan de lage kant, maar als die gaan stijgen, kan dat de prijs van rubber nog verder opdrijven. Daarnaast ligt het risico op de loer dat de leaf-blightschimmel ook de Zuidoost-Aziatische plantages wegvaagt. Geen wonder dat er ook in China en Noord-Korea onderzoek wordt gedaan naar het winnen van rubber uit paardebloemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden