Rosebud blijft voor altijd Orson Welles' kleine afscheidsgrap

Was Homerus een Zeeuw? Wie was Mona Lisa? In de serie Kunstmysteries vandaag: Citizen Kane.

Hij weet het: zijn tijd is geweest. Mediamagnaat Charles Foster Kane houdt in zijn handen een glazen sneeuwbol vast. Zijn lippen bewegen langzaam op en neer, uit zijn mond komt een prevelend geluid: Rosebud. De sneeuwbol valt uit zijn handen. Kane sterft.

Het is het beroemdste woordje uit de filmgeschiedenis. Want hoewel regisseur, scenarist en hoofdrolspeler Orson Welles aan het einde van 'Citizen Kane' uit 1941 een hint naar de betekenis geeft, Rosebud is altijd een mysterie gebleven.

De prikkelende openingsscène waarin Kane sterft is het startschot voor een slopende zoektocht van journalist Thompson. Hij krijgt van zijn chef de opdracht om erachter te komen wat of wie Rosebud is. Een liefde? Een renpaard waar Kane op heeft gewed?

Thompson praat met iedereen die Kane heeft gekend: zijn vrouw, zijn jeugdvriend, zijn personeel, zijn zakenpartners, zijn voogd. Allemaal geven ze een volkomen ander beeld van Kane. En wie of wat Rosebud is? Nee, dat weten zij ook niet.

Thompson geeft de zoektocht op. "Geen enkel woord kan het hele leven van een persoon beschrijven", besluit hij. De film lijkt af te stevenen op een open einde, maar dan komt de onthulling: te midden van Kane's eigendommen doemt in een vlammenzee een sleetje op. Daarop zien we het woord waarmee de film begon: Rosebud.

Een sleetje uit zijn jeugd, zo simpel is het dus. Of toch niet? Bij veel kijkers blijft het knagen: was Rosebud enkel een kapstok om de film aan op te hangen of laat dit sleetje ons de ware Kane zien? Zeventig jaar later zijn filmliefhebbers en critici er nog niet over uitgepraat.

De meest gehoorde verklaring van Rosebud is dat het verwijst naar de jeugd van Kane die in werkelijkheid niet zo mooi was als dat hij hem zich herinnert. "Het is een symbool voor het verloren paradijs", zegt Willem Hesling, filmhistoricus aan de universiteit van Leuven en een van de vele bewonderaars van Citizen Kane. Hij zag hem zo'n veertig keer. "In de film zie je de jonge Kane met het sleetje in de sneeuw spelen. Het doet hem denken aan zijn jeugd. Die jeugd was helemaal niet zo fijn als dat hij zich herinnert. Zijn vader was aan de drank en sloeg hem, en zijn moeder nam het niet voor hem op."

Citizen Kane wordt door velen beschouwd als een van de beste films ooit. Volgens de beroemde Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges fascineert de film juist doordat Rosebud geen betekenis heeft. "Het is een labyrint zonder centrum."

Toen Citizen Kane in 1941 uitkwam, veroorzaakte het een storm van controverse. Nog voor de première bleek dat het verhaal van Citizen Kane gebaseerd was op het leven van mediamagnaat William Randolph Hearst. Deze riep op tot een boycot van die film met als gevolg dat Citizen Kane ondanks de lovende kritieken geen commercieel succes werd.

De inspiratie voor Rosebud ligt volgens de geruchten ook bij Hearst. Of beter gezegd bij zijn minnares Marion Davies. Hearst zou Rosebud gebruiken als koosnaampje voor haar clitoris.

Andere Kanefans beweren dat de oorsprong van Rosebud ligt bij het overlijdensbericht dat Orson Welles in 1936 voor de radio opnam na het overlijden van wapenhandelaar Sir Basil Zaharoff. Hierin zegt een door Welles gespeelde Zaharoff dat hij zou willen sterven 'by that rosebush'.

"Als die theorieën al waar zijn, dan is het een grapje van de scenarioschrijvers geweest. Het voegt niets toe aan de betekenis van de film", zegt Hesling. Welles en coscenarist Joseph Mankiewicz hebben altijd geprobeerd de mythe rondom Rosebud te verkleinen. "A dollar-book Freudian gag", noemde Welles het zelf.

Toch speelde Welles met behulp van Rosebud met zijn publiek. In de jaren voor Citizen Kane volgden Hollywoodfilms doorgaans een vaste formule: er was een doel en dat moest worden nagestreefd. "Een jongen wil het meisje en dat lukt", zoals Hesling het beschrijft. Welles week niet helemaal af van die structuur, maar maakte er juist handig gebruik van. Het doel van Citizen Kane is vanaf het begin duidelijk: de betekenis van Rosebud moet worden achterhaald. Tot het einde lijkt het er ook op dat Thompson er precies volgens verwachting achterkomt wat Rosebud is. Juist op het moment dat de kijker verwacht het antwoord te krijgen, wijkt Welles van de geijkte structuur af: Thompson slaagt niet in zijn opdracht. Het sleetje toont de herkomst van Rosebud, maar het blijft gissen naar de precieze betekenis.

Hesling: "Welles was, net als bijvoorbeeld Hitchcock, een filmmaker die begreep dat het doel van een film niet zo duidelijk hoefde te zijn. Welles plaagt de kijker met Rosebud, hij schudt je wakker."

Het voorbeeld van een onopgelost plot dat niet direct van invloed is op de betekenis van de film, kreeg in de decennia na Citizen Kane veel navolging. Want wat zit er toch in dat zwarte koffertje in Pulp Fiction? En wat fluistert Bill Murray in het oor van Scarlett Johansson aan het eind van 'Lost In Translation'? Stof voor eindeloze discussies op internetfora.

Niet uitgelegde filmcomplotten, door Hitchcock ook wel 'MacGuffins' genoemd, houden filmfreaks jaren bezig. De filmmakers halen er zelf hun schouders over op. "Waarom willen mensen dat zo graag weten?", vraagt Hesling zich hardop af. "Mensen hebben een innerlijke behoefte aan afronding. Dat zie je bijvoorbeeld ook terug in religie. Geloof geeft een mens zingeving."

De Griekse filosoof Aristoteles begreep al dat dat ook voor kunst geldt. Hij noemde het catharsis: 'reiniging'. Mensen willen weten hoe een verhaal afloopt. Een film met een open einde, zoals Citizen Kane, kunnen mensen niet verdragen. Daarom laten ze hun fantasie erop los. Tegelijkertijd ontstaat daar de fascinatie: iets willen oplossen dat niet bedoeld is om te worden opgelost.

Dat Rosebud ruim zeventig jaar na het verschijnen van Citizen Kane de gemoederen nog bezighoudt, zal de stoutste verwachting van Welles hebben overtroffen. Eigenlijk houdt hij iedereen voor de gek; zijn hele film is gebaseerd op iets dat helemaal niet kan. Hesling: "Niemand is erbij als Kane sterft. Hoe kan men dan weten dat Rosebud zijn laatste woord is?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden