Roomse duisternis

De succesvolle Joodse claims op onder meer Zwitserse banken en de Amsterdamse beurs smaken naar meer. Een tiental mensen van Joods-Kroatische afkomst in Amerika heeft de Vaticaanse bank en de orde van de franciscanen voor de rechter gedaagd. Via deze netwerken zouden de ustasja's -het nazi-marionettenregime in Kroatië- hun geroofde miljoenen hebben weggesluisd en witgewassen; deels zou de buit nu weer worden geïnvesteerd in het omstreden Maria-oord Medjugorje in Bosnië.

Nieuw in het verhaal is niet de wreedheid en roofzucht van het ustasja-regime tijdens de Tweede Wereldoorlog. Nieuw is evenmin de betrokkenheid van de rk kerk in het algemeen en van de daar al eeuwen sterk aanwezige franciscanen in het bijzonder. Vaticaan en franciscanen houden hun archieven gesloten, maar ontkennen met klem iedere medeplichtigheid.

Het Amerikaans advocatenkantoor Easton & Levy in San Francisco vertegenwoordigt slachtoffers van de Kroatische variant van de shoah en zoekt naarstig naar meer mogelijke klanten. Advocaten Easton en Levy stellen dat de ustasja-buit -waarde nu vele honderden miljoenen dollars- eind jaren veertig Joegoslavië is uitgesmokkeld en door het Vaticaan is witgewassen.

Deze op zichzelf oude zaken konden weer worden opgerakeld omdat een aantal geheime Amerikaanse archieven is vrijgegeven. Ze dateren van de eerste jaren na de oorlog; de inlichtingendienst had notoire oorlogsmisdadigers in franciscaanse kloosters in Rome ontdekt die daar op kosten van de orde studies volgden. De verhalen gaan nog verder: dat franciscanen persoonlijk pogroms leidden en ook overigens een beschamende rol speelden in die droeve geschiedenis van roven, martelen, moorden en gedwongen bekeringen.

De eisers willen onder meer John Loftus laten getuigen, een voormalige nazi-jager van de Amerikaanse regering, en co-auteur van 'Unholy Trinity -The Vatican, the Nazis and the Swiss Banks' en van 'Ratlines'. Doel is een opening van zaken te forceren bij de Vaticaanse bank en bij de franciscanen, over hun hulp aan gezochte Kroatische oorlogscriminelen als 'Führer' Ante Pavelic, maar meer nog over wat er met de miljoenen en met het goud van de slachtoffers is gebeurd.

Vermoedens zijn er genoeg: met dat geld zouden fascistische netwerken in Zuid-Amerika zijn opgezet en zou de etnische zuivering van de Krajina in 1995 zijn bekostigd. Maar het zou ook het basiskapitaal vormen voor de Maria-business en de jarenlange 'verschijningen' in Medjugorje. De rk kerk ter plaatse heeft deze miljoenenindustrie van de franciscanen altijd met lede ogen aangezien, ontmoedigd, tegengewerkt, maar desondanks hebben de paters en de door hen gecoachte zes 'visionairs' haar met internationaal succes uitgebaat. Al twintig jaar laat het Vaticaan deze onderneming van steeds driester bijgeloof en bedrog begaan, of kan er niet tegen op.

Advocaat Jonathan Levy heeft in juni de vermeende Vaticaanse en franciscaanse betrokkenheid bij onopgeloste oorlogsmisdaden onder de aandacht gebracht van VN-topman Kofi Annan. Het Vaticaan (de 'Heilige Stoel') is geen lid, maar permanent waarnemer bij de VN; de franciscanen (als 'Franciscans International') genieten er de status van niet-gouvernementele organisatie (ngo).

Levy wijst erop dat medeplichtigheid of aanstichting tot volkerenmoord strafbaar is volgens de conventies van de VN. Hij somt dan zijn verdenkingen jegens het Vaticaan en de franciscanen op en vraagt Kofi Annan te laten onderzoeken of de beschuldigingen gegrond zijn en, zo ja, actie te ondernemen ,,...om de Heilige Stoel en Franciscans International te bewegen hun archieven te openen en rekenschap af te leggen van hun daden tijdens de Tweede Wereldoorlog en de nasleep ervan''. Het Vaticaan en de franciscanen zouden het goede voorbeeld dienen te volgen van Zwitserland, Oostenrijk en Duitsland, vindt Levy. ,,Alleen zo kan recht worden gedaan in de weinige nog resterende jaren aan degenen die de wreedheden van toen hebben overleefd.''

Behalve de openbaar gemaakte Amerikaanse archieven lijkt de rechtszaak ook een indirect gevolg van de zaligverklaring van de Kroatische kardinaal Stepinac in 1998. In Kroatië wordt hij als volksheld en martelaar (van het door Servië gedomineerde Tito-regime) vereerd. Maar de Serviërs schilderen hem af als de brug tussen Pavelic en paus Pius XII, als symbool bij uitstek van een bloedige kongsi van zwaard en altaar, van religie en nationalisme.

Op die zaligverklaring heeft het Servische kamp toen bitter gereageerd; ze werd gezien als een schoolvoorbeeld van geschiedenis-manipulatie: door Stepinac tot de eer der altaren te verheffen poetst de rk kerk haar eigen zwaarbeladen blazoen over deze periode schoon.

Levy en Easton zullen zich op hun beurt er waarschijnlijk moeilijk tegen kunnen verweren dat zij hun oren laten hangen naar Servische propaganda en naar de Servische kijk op de geschiedenis. Vanaf de website van de advocaten leiden links een-twee-drie naar oproepen om de 'oorlogsmisdadigers' Blair, Clinton en Albright wegens Kosovo op te pakken.

De geschiedenis van de regio is een ingewikkeld wespennest en de rol van de franciscanen blijft duister. In Sarajevo werken enkelen van hen zeer toegewijd aan vrede en verzoening; de Franciscans International in New York verklaren nog nooit van Levy en Easton noch van hun brief aan Kofi Annan te hebben gehoord. De beide advocaten klagen dat de franciscanen ,,zo agressief'' alles ontkennen.

Terug naar het bedevaartsoord Medjugorje. De jonge Limburgse pastoor Rudo Franken heeft daar een grondig, kritisch boekje over geschreven, waarvan net de tweede druk is verschenen, vermeerderd met reacties op de eerste: 'Een reis naar Medjugorje -Bedenkingen ten aanzien van de verschijningen' (Van Spijk, Venlo).

Franken is een overtuigd Maria-aanhanger, een echte Lourdes-fan. Na veel gesprekken en onderzoek wist hij zijn aanvankelijke scepsis en intuïtie bevestigd: die boodschap en zogenaamde verschijningen van Medjugorje zijn te zeer een spinsel van leugens en manipulatie om waar te kunnen zijn. Medjugorje heeft zich ontwikkeld zoals zoveel sekten: enkele zelfbenoemde geestelijke leiders en hun trouwe zieners leven goed van de goedgelovigheid van miljoenen vrome pelgrims en trekken zich verder van niemand iets aan.

De pastoor heeft zijn nek uitgestoken, want Medjugorje en de publiciteit zijn stevig in handen van toegewijde adepten. Dezen beschouwen kritiek op of twijfel aan hun oord en aan hun geadoreerde zieners als erger dan blasfemie, als een rechtstreekse belediging van de Gospa, de Heilige Vrouwe van Medjugorje. Zulke kritiek treft des te harder, als ze niet van heidenen en spotters komt maar van iemand die ook vol lijkt van Maria en biechten en processies.

Pastoor Rudo uit Roggel heeft een pastoraal-spiritueel boekje willen schrijven en zijn exercitie bleef tot dat terrein beperkt. Hij zit, net als kardinaal Simonis, die het voorwoord schreef, met de vraag hoe het toch kan dat Satan achter de verschijningen zou zitten en de mensen toch maar mooi gaan biechten en bidden. Franken zoekt niet naar een meer historische of wereldse verklaring.

Vijf jaar geleden schetste prof. M. Bax ('Medjugorje: Religion, Politics and Violence in Rural Bosnia') een verband van religie en van eeuwenoude spanningen tussen dorpsclans in Medjugorje en elders, ,,waar de messen nooit bot worden en de geweren nooit roesten''. Maria of Satan?

Misschien hebben de franciscanen hun Gospa, hun 'Vrouwe van de Vrede' bedacht met de oprechte bedoeling om de diverse facties eindelijk te verzoenen, maar is het succes hen naar het hoofd gestegen en uit de hand gelopen, mede doordat maar een van de drie grote familieclans in Medjugorje van het verschijningen-toerisme profiteert. Of vormt Gospa's oeverloze beuzelpraat jaar in jaar uit met die menigte pelgrims de perfecte, vrome dekmantel voor de erfgenamen van de ustasja's, die na de nederlaag van 1945 nog flink wat openstaande rekeningen willen vereffenen?

In het jubeljaar van mea culpa's, kwijtschelding en herstelbetaling is volledige openheid van maar al te duistere zaken heel gepast. Nog eens temeer, als dat zou gebeuren, zonder rechtszaak, maar uit eigen beweging.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden