RONDOM GIOVANNI

Gegevens mede ontleend aan de programmaboeken bij de Don Giovanniopvoeringen door de Nederlandse Opera in 1980 (regie Gotz Friedrich), en 1988 en door de Nationale Opera van Belgie (regie Karl-Ernst Herrmann) in 1984.

In 1616 schiep hij met 'El burlador de Sevilla' (de spotzuchtige bedrieger van Sevilla) het prototype van de man die vrouwen verslindt: 'In Italie zeshonderdveertig, in Duitsland tweehonderdeenendertig, Honderd in Frankrijk, in Turkije eenennegentig, maar...in Spanje al duizendendrie'. Rjatatata-tatatata, zo spotten de instrumenten door Leporello's opsomming heen. Hier klinkt de beroemdste bewerking van De Molina's boeleerders-komedie: de opera 'Don Giovanni' van Lorenzo da Ponte (tekst) en Wolfgang Mozart (muziek).

De Nederlandse Opera sluit er vanaf 1 juni het seizoen mee af. De produktie is een herneming van de succesvolle uitwerking onder leiding van dirigent Nikolaus Harnoncourt en regisseur Alfred Kirchner uit het seizoen 1987-1988. Niet nieuw en waardig genoeg om opgenomen te worden in de fijnproeverij die het Holland Festival pretendeert te zijn. Het publiek heeft daar lak aan. Bij de openstelling van de voorverkoop van losse kaarten op 1 mei raakten de negen voorstellingen in het Amsterdams Muziektheater binnen een uur totaal uitverkocht.

De roep van de uitvoerenden zal daar zeker debet aan zijn: weer Harnoncourt en Concertgebouworkest in de bak, weer William Shimell als Don Giovanni, en Hans Peter Blochwitz als Don Ottavio; bij de nieuwe namen voor de overige rollen overigens niet Charlotte Margiono als Donna Elvira. Ziekte dwong haar tot het afzeggen van deelname in deze voor haar nieuwe rol.

Van het oorspronkelijke theaterstuk met vijftien rollen, naar de opera uit 1787 met acht rollen, loopt een weg van verandering en verfijning. De Spanjaard Tirso de Molina (ca. 1584 - 1648) legde de nadruk op de moraal: Don Juan is in zijn levenswijze een vijand van God; zijn bestraffing is een onontkoombaar gegeven.

De Italianen, te beginnen met Giacinto Cicognini, trokken het verhaal in het komische. Cicognini bedacht de scene waarin Leporello alle veroveringen van zijn meester voordraagt uit zijn zakboekje. Zijn beroemde naam krijgt deze volhardende knecht overigens pas bij Da Ponte en Mozart. Daarvoor heette hij Catalinon (bij De Molina), Scagnarelle (bij Moliere), of Arlecchino (in Italiaanse bewerkingen). Hij heeft het eerste woord in Mozarts opera, als hij bij het opgaan van het doek zijn ongeduldig klinkende korte noten zingt: 'Notte e giorno faticar... Dag en nacht je afbeulen voor een man die niets waardeert.' Hij heeft ook het laatste woord ('En ik ga naar de taveerne om een betere baas te zoeken') alvorens het hele gezelschap als toegift de moraal uitzingt.

In deze opera komen alle lijnen samen: het vingertje van pas-maar-op, de zelfbewustwording van de lagere stand, de verheven gevoelens van het serieuze liefdesdrama en de platte spot van de volkse klucht. Bewerkstelligde bij De Molina (Anna) en Moliere (Elvira) een adellijke vrouw de uiteindelijke ondergang van Don Giovanni, bij Da Ponte-Mozart komen zij beiden in het geweer en krijgen aanvulling in het boerenmeisje Zerlina. Muzikaal verenigen zich opera seria en opera buffa, en bij dit kunststukje blijft het niet.

Als Leporello mopperend het verhaal opent, breken de laatste vierentwintig uur uit het leven van Don Giovanni aan: hij begaat in zijn jacht op vrouwen een fout: hij doodt in die openingsscene - zeer modern voor een theaterstuk uit die dagen waar lange inleidingen standaard waren de vader van Donna Anna. Als standbeeld, de Stenen Gast, zal hij aan het einde van die vierentwintig uur de wraak voltrekken die alle slachtoffers hun schoffeerder toewensen, maar die zij - uit diepgewortelde liefdesgevoelens, uit onmacht, of omdat Giovanni iedereen steeds te slim af is niet kunnen uitvoeren. Dat spel van jagen en gejaagd worden, van bedriegen en bedrogen (willen) worden, van spiegelingen in spel en muziek, maakt deze opera tot een topper in het muziektheater.

Lang is de rij van schrijvers en dichters die hun visie op de Don gaven, zoals Gustave Flaubert, Soren Kierkegaard, George Bernard Shaw, Georg Trakl. De Nederlandse dichteres Anna Enquist richt zich in haar kwintet 'Rondom Giovanni' speciaal op de opera. Haar vijf verkenningen zullen in oktober verschijnen in de bundel 'Jachtscenes' bij de Arbeiderspers. Hier afgedrukt vormen zij een vooruitblik op de Mozart-voorstellingen in een decor van terugblikkende foto's die Bert Nienhuis van de opvoering in 1988 maakte.

I Elvira wankelt

Als een tijger in het harnas van haar woede

springt zij hoog over het land. Of stort zij

zich van voet op voet? Zij spoedt zich;

als het donker zijn gezicht ver scherpt en breek

baar maakt verdampt haar gram, dan wordt

haar gang een val. Zo zwicht een vrouw

onder het onverbiddelijk gewicht van liefde.

Voor zij samen, in fataal herkennen, zullen

trekken uit dit straf bestaan - het uurwerk

op de grond vertrapt, de muren wij ken - wendt

hij zich af en tovert grindpad, licht. Hij

huilt niet; hij heeft pijn in keel en kaken.

Het waait; Giovanni zwijgt; Elvira wankelt.

II Donna Anna

Al spreekt men er niet van, zij is de Moeder

die met veel misbaar de moord mis bruikt.

De zoon die vlucht wekt met zijn stil gezicht

haar jachtlust op, zij gaat hem schreeuwend na,

sluit dan weer grillig een galant complot. Twee

drama's lopen door elkaar. Bij haar van binnen

is het een verhitte warboel: bloed, wraak, vuur.

Het maakt hem bang. Draak met twee koppen

heet zijn boos verlangen: elk regis ternummer

is een zoektocht naar haar schoot; wanhopig

en bevreesd is hij op weg naar de versteende

Vader, beidt het uur dat hem de lokroep

ronselt naar de koele tuinen van de dood.

III Dalla sua pace

Ottavio is van gelei. Hij droogt de vaat,

meedogenloos verdronken in het lauwe sop;

hij volgt het tempo van de vrouw die naast

hem staat. Zij zien naar buiten, waar

Giovanni in de tuin regels met grof

geschoeide voeten treedt, zijn motorolie-

handen aan de pasgewassen slopen veegt

en zonder omzien, met kanongeda ver, gaat.

Hij voegt zijn hoge stem bij haar onechte

wraakzang, brullend staan zij naast elkaar;

doch het ontgaat hem niet hoe des peraat zij

met haar felle blik de zwarte man naziet.

Zij kraakt het glas. Ottavio kijkt schuw

aan het tafreel voorbij; de bloeds lierten in

het water, dolkstoot van de afgunst zijn hem,

lauwe ridder, vreemd. Ottavio is van gelei.

IV Feest

Zerlina mist ten enenmale aanleg voor de wanhoop;

zij schat de schade aan haar huwelijk af, zwicht

voor zijn hoofse motoriek, niet voor de glimlach op

het strak, verwoest gezicht. Hoe zij Masetto's toorn

pareren moet, en wie de schragen ruimt, de schalen

wist: zo kleeft haar denken aan de dingen die men doet.

Intussen roffelt bij de dansvloer de tamboer als

een vermomd soldaat panisch en opgezweept de

maat. Men danst om niet te schop pen, haakt

de armen in elkaar om niet te slaan. Hier

wordt een ingeperkte oorlog uitge voerd voor wie

het ritme van de laarzen, het ge smoord gekrijs verstaat.

Op de toppen van vervreemding beent Giovanni

door de hel en schenkt de glazen vol. Hij stookt

de vuren op alsof de hitte hem, verbeten

gastheer, redden kan. Zerlina's war me hand

bezegelt niet zijn overwinning maar voorspelt

de kille handdruk van een stenen man.

V Leporello aan de muziekmeester

Onder de tafel ben ik vloeibaar van zijn angst.

Door dichte ogen zie ik dat hij klaar is voor

de ondergang. Ik zwijg. Hier kan wie voeten

en een hals bezit geen vrijgeleide bieden, stokt

de zang en spannen pauk en koper voor zijn

afgejakkerd lijf een zeil van klank. Muziek

meester, volg vlucht en moord en leugenpraat

van de bezeten man met een su bliem accoord,

het keurmerk van de dood, vanaf het rusteloos

begin tot aan het nachtblauw eind: d-klein, D-groot.

Anna Enquist.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden