Rondhangen als je rond wilt hangen

Tegen de stroom in blijven sommige ouders kiezen voor vernieuwende scholen waar hun kind eigen baas is. Ook als ze tegen de grenzen van de wet aanlopen. Wat drijft deze volhouders?

De kinderboerderij tegenover de school is een gewilde plek voor de zeven leerlingen van de Democratische School L-essense in Apeldoorn. Evenals de 'gamersruimte' waar de 'studenten' - zo worden leerlingen van vier tot achttien jaar hier genoemd - graag achter de playstation vertoeven. Ze mogen doen waar ze zin in hebben, wanneer ze maar willen. Want op deze particuliere school, die in april haar deuren opende, bepalen de kinderen zelf hoe ze leren. Vervelen ze zich een dag? "Gefeliciteerd", zeggen begeleiders Eline van den Berg en Caroline Sparenburg dan. "Want uit verveling ontstaan mooie dingen."

Maar vrijheid blijheid ontslaat niet van verantwoordelijkheid. Die delen de kinderen op deze school in 'kringen' waar ze afspraken maken, regels opstellen, ideeën inbrengen en besluiten nemen. Zo is er de 'schoolkring', de 'bemiddelingskring' en de 'stafkring'. Verantwoordelijk zijn kinderen ook voor hun eigen doen en laten. Wie zin heeft om te knuffelen met de konijnen of rond te hangen in de speeltuin van de kinderboerderij, moet wél klok kunnen kijken, legt oprichter Eline van den Berg uit. "Want ze moeten op tijd terug zijn op school. Zo lopen ze soms tegen hun eigen grenzen aan en worden ze gemotiveerd om bijvoorbeeld te leren klokkijken."

De oprichting van een school als L-essense is op z'n zachtst gezegd een uitdaging. Want zulke zogeheten radicale vernieuwingsscholen hebben het tij niet mee. Tien jaar geleden begon de bekendste school uit deze onderwijsstroming, Iederwijs in Schoonhoven, en die kreeg al snel navolging elders in het land. Maar deze scholen riepen meteen ook veel weerstand op, onder meer bij politici die bang waren dat ze in feite niet meer dan 'veredelde speelplaatsen' waren. Veel van die scholen kwamen ook in botsing met de onderwijs- inspectie, en een flink aantal is alweer gesloten.

Die strijd gaat tot op de dag van vandaag door. Vlak voor de zomer nog sprak de Raad van State (de hoogste bestuursrechter in Nederland) zich uit over een conflict tussen twee vernieuwingsscholen en de onderwijsinspectie. De inspectie kreeg gelijk: De Koers en Beverwijk en De Kampanje in Amersfoort mogen zich officieel geen 'school' noemen. Ze hebben te weinig bevoegde docenten, kunnen de prestaties van de kinderen onvoldoende inzichtelijk maken, bieden nauwelijks structuur en hebben de zorg voor hun leerlingen niet op orde. En omdat het geen scholen zijn, ontduiken ouders die hun kinderen ernaartoe sturen in feite de leerplicht; daarmee zijn ze mogelijk strafbaar.

Toch openden De Koers (drie studenten) en De Kampanje (24 kinderen) na de zomervakantie gewoon hun deuren. Jawel, erkent Edwin de Bree, door hun kind naar een niet- erkende school te sturen, overtreden ze misschien de leerplichtwet. Maar, voegt de man die De Koers vijf jaar geleden oprichtte eraan toe, het is een 'principekwestie'. "Ouders zijn verantwoordelijk voor de opvoeding en vorming van hun kinderen, niet de overheid. Maar die bemoeit zich er vergaand mee. Terwijl we in Nederland vrijheid van onderwijs hebben."

De uitspraak van de Raad van State heeft de ouders van De Koers geschokt, vervolgt De Bree, wiens eigen kinderen van zes en acht nog nooit op een gewone school gezeten hebben. "We onttrekken onze kinderen niet aan onderwijs, we mishandelen ze niet, we nemen juist extra initiatieven om het voor onze kinderen goed te doen. In onze eigen tijd en met eigen geld. We kunnen onze visie op onderwijs en onze levensopvatting onderbouwen, we kunnen aantonen dat onze kinderen zich goed ontwikkelen."

Want De Koers houdt zich volgens De Bree wel aan alle wettelijk vereiste 'kerndoelen', waarin staat wat kinderen moeten kennen en kunnen. De kinderen leren volop, zegt hij, vorig schooljaar bereidde een jongen zich hier met succes voor op het gymnasium. "We volgen de leerontwikkeling van de kinderen op de voet, maar we kiezen er principieel voor om niet met vooraf opgelegde criteria te werken. Ook voeren we geen verplichte coachingsgesprekken met de kinderen. Doe je dat, dan ben je als volwassene impliciet je voorkeur aan het opdringen en wordt de vrije keuze van het kind aangetast."

De Kampanje in Amersfoort huldigt een soortgelijke onderwijsfilosofie. Wat kwaliteit is, vindt staflid Peter Hartkamp, wordt nu te sterk bepaald door de eigen interpretatie van de onderwijsinspectie. Die interpretatie is gestoeld op traditioneel onderwijs uit 'het industriële tijdperk', terwijl de samenleving van nu creatieve mensen nodig heeft die oplossingsgericht kunnen denken en ondernemend zijn. Op die samenleving worden kinderen op reguliere scholen te weinig voorbereid, zegt Hartkamp. "In de kern gaat het om de vraag: moet leren onder dwang of is het een vrije keuze? Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs dat het onder dwang beter werkt."

Integendeel, heeft Pauline Smit ervaren; zij is eveneens staflid bij De Kampanje en haar zoon was 'doodongelukkig' op de gewone basisschool. "Dat lag niet aan de leerkrachten of de school, die hebben echt hun best gedaan. Het ligt aan het systeem. Mijn zoon was gefocust op één ding. Als hij met lezen bezig was, dan moest je niet over rekenen beginnen, dat vond hij verschrikkelijk."

Smit zocht voor haar zoon en dochter een school die de verantwoordelijkheid voor het leren bij de kinderen zelf laat. "Je ziet wat voor kracht hun dat geeft. Ze weten heel goed wat ze doen, nemen verantwoordelijkheid voor hun gedrag, gaan met respect met elkaar om. Ik heb heel gelukkige kinderen. Mijn dochter heeft hier in no time zelf leren lezen. Zonder dat iemand het haar opdrong. Ze leren op momenten die voor hen kloppen. Mijn zoon van veertien spreekt al vloeiend Engels. Door Wikipedia en computerspelletjes. Ze leren door zich te verdiepen in datgene waar ze in geïnteresseerd zijn. En ze stralen, daar sta ik versteld van. Dat wil toch iedere ouder!"

En daar wil Smit voor strijden. Haar ex-man heeft eerder al een proces-verbaal gekregen van de leerplichtambtenaar. Maar vervolging werd uitgesteld, zolang de zaak bij de Raad van State lag. Nu die zich heeft uitgesproken, begaat Smit mogelijk een strafbaar feit. "Maar ik ga het gevecht aan. Want ik ben ervan overtuigd dat we ons aan de wet houden, dat mijn kinderen op een school zitten. Deze keuze hebben mijn kinderen gemaakt en dat recht hebben zij."

De Koers en De Kampanje overwegen de gang naar het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. Daar hopen de initiatiefnemers van L-essense in Apeldoorn nooit te hoeven komen. Binnenkort wordt de school voor het eerst door de inspectie beoordeeld. "Het is erop of eronder", zegt Eline van den Berg. "Maar anders dan De Koers en De Kampanje werken wij wel met een systeem om de ontwikkeling van leerlingen te volgen. We willen een goede band met de inspectie."

Haar grote inspiratiebron is de democratische school De Ruimte in Soest. Die heeft moeilijke eerste jaren beleefd, maar is na tien jaar bestaan door de onderwijsinspectie positief beoordeeld. "Wie weet", zegt Van den Berg, "is het over zestig jaar wel gemeengoed. Dat kinderen écht worden betrokken bij hun eigen leerproces."

Zijn vernieuwende scholen nog steeds populair?
Zijn ze in opkomst of is er juist een neergang van radicaal vernieuwende scholen? Dat is moeilijk met cijfers vast te stellen. Bij het Platform Democratische Scholen zijn veertien scholen aangesloten (waaronder De Kampanje, De Koers en L-essense). Maar bij dat platform zijn niet alle radicaal vernieuwende scholen aangesloten.

Ook de onderwijsinspectie heeft geen overzicht. Elke school, ook een particuliere, wordt bij oprichting beoordeeld door de inspectie, die daarna toezicht blijft houden op de kwaliteit. In Nederland zijn op dit moment 26 particuliere basisscholen en vijftien particuliere scholen voor voortgezet onderwijs. Maar hoeveel van die scholen een radicaal vernieuwend onderwijsconcept voeren, weet de inspectie niet.

Er bestaan daarnaast scholen, zoals Wonderwijs in Loenen, die vernieuwend zijn, maar wél door de overheid worden betaald (en dus niet langer particulier zijn). Hoeveel vergelijkbare scholen er zijn, registreert de inspectie evenmin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden