Rondcirkelen in mistige werkelijkheid

De schrijver:
Giorgio Agamben (1942) geldt als een van de meest invloedrijke hedendaagse Italiaanse filosofen. In Nederland is hij bekend door zijn boek 'Homo Sacer' uit 1998.

Aan het begin van zijn loopbaan hield Agamben zich vooral bezig met taalfilosofie en esthetiek, later wendde hij zich meer tot de politieke filosofie. Hij is hoogleraar esthetiek aan de universiteit van Verona en doceert filosofie aan het Collège International de Philosophie in Paris (opgericht door Jacques Derrida).

Agamben staat te boek als een radicale filosoof, die ook het persoonlijke engagement niet schuwt. Zo trok hij zich terug als hoogleraar aan de universiteit van New York, uit protest tegen het nieuwe veiligheidsbeleid van de regering-Bush na 9/11, zoals verplichte vingerafdrukken en irisscans. Sindsdien weigert hij nog een voet in de VS te zetten.

Zijn filosofie:
Die vingerafdrukken komen terug in 'Naaktheden', een bundel van tien essays die al in 2009 verscheen maar nu ook in het Nederlands vertaald is. In een van die essays, 'Identiteit zonder persoon', bespreekt Agamben de manier waarop moderne staten de identiteit van hun burgers reduceren tot hun biometrische gegevens. Identiteit is daardoor niet langer een persoonlijk of sociaal product, schrijft Agamben, maar hangt nu af van "het naakte leven, een zuiver biologisch gegeven".

De kritiek op biometrie is een terugkerend thema in Agambens werk. Hij verbindt er vergaande conclusies aan. Omdat er volgens Agamben geen persoonlijke of sociale identiteit meer is - kennelijk kun je er als mens in zijn ogen niet meerdere identiteiten tegelijk op na houden - "mag men een algehele ineenstorting verwachten van de persoonlijke ethische principes die de westerse ethiek voor eeuwenlang overeind hebben gehouden", schrijft hij.

Dit soort alomvattende uitspraken kom je vaker tegen in 'Naaktheden'. De essays zijn los van elkaar te lezen maar raken elkaar thematisch soms wel. In het langste essay van de bundel, 'Naaktheid', onderzoekt Agamben de theologische wortels van het Westerse denken over het naakte lichaam en stelt hij 'bekleed zijn' tegenover genade, en 'naakt zijn' tegenover natuur. Er staat sowieso opvallend veel theologie in de bundel. Agamben wijdt zelfs een heel essay aan het 'verheerlijkte lichaam' - het lichaam van de herrezenen in het paradijs. En dat zónder de draak te steken met middeleeuwse theologische disputen over het 'probleem van de wederopstanding van haar en nagels'.

Vreemdste zin:
"Wellicht is er niets raadselachtiger dan een verheerlijkte penis, niets schimmigers dan een zuiver doxologische vagina." Verheerlijkte lichamen, daar waren alle theologen het over eens, doen niet meer aan voortplanting. Hebben ze dan nog wel geslachtsorganen? Ook dat probleem laat Agamben niet onbesproken - hij verbindt het aan het begrip 'onwerkbaarheid' - en dat levert dan bovenstaande zin op.

Reden om dit boek niet te lezen:
Als jonge filosoof woonde Agamben seminars bij van Heidegger. Niet alleen drukte het denken van de Duitse filosoof een stempel op de auteur, ook zijn hermetische manier van schrijven heeft zijn sporen nagelaten, zo blijkt uit 'Naaktheden'.

Verwacht bij Agamben geen eenvoudig, lineair vertoog. De essays grossieren in paradoxale, mystificerende, quasi-literaire bespiegelingen. Agamben cirkelt rond in een mistige, abstracte werkelijkheid die hij met zijn eigen woorden in het leven roept, en bespaart zich meestal de moeite zijn stellingen - die er soms toch niet om liegen - goed te onderbouwen. Vermoeiende kost voor wie van helder proza houdt.

Reden om dit boek wel te lezen:
Vermoedelijk kan de meer poëtisch ingestelde lezer dan ook beter uit de voeten met dit boek. Er zitten hoe dan ook interessante beschouwingen en weetjes tussen. Zo blijken catechumenen in de oude kerk volledig naakt te zijn gedoopt. In een essay over Kafka biedt Agamben een tegendraadse analyse van Kafka's boek 'Het proces'. In één zin samengevat: zijn proces overkomt hoofdpersoon K. niet, nee, hij is dat zelf begonnen: hij wíl zijn proces, hij klaagt zichzelf aan. Een interessante gedachte, die daarna meteen bedolven wordt onder zoveel hoogdravende dialectiek dat het allemaal wel weer een beetje ingewikkeld wordt. Maar laat u vooral niet afschrikken.

1.Over de democratie in Amerika

Alexis de Tocqueville

2.Het groteske

Jacques De Visscher

3.Religie voor atheïsten

Alain de Botton

4.Een (nieuwe) geschiedenis

van de filosofie

Jan Bor

5.Naaktheden

Giorgio Agamben

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden