Romeo en Julia op z'n Rwandees

Een radiosoap over twee dorpjes helpt Rwandese luisteraars bij de verwerking van de genocide van 1994. Anoek Steketee en Eefje Blankevoort maakten er een tentoonstelling in Foam over.

Radio is misschien wel het vluchtigste medium dat er is: geluid dat in de lucht hangt, kan iedereen met een ontvanger oppikken. Tegelijkertijd kan de inhoud bergen verzetten. Of, in het geval van 'Musekeweya', haat omzetten in verzoening. Musekeweya betekent 'Nieuwe Dageraad', en is een radiosoap die wekelijks op de Rwandese radio 1 te horen is. Het verhaal gaat over de onmogelijke liefde tussen Shema en Batamuriza - ze wonen in rivaliserende, fictieve, dorpen. Toch zijn er vriendschappen over en weer, en bloeien er zelfs liefdesrelaties op.

Het moderne Romeo en Julia-verhaal is in 2004 opgezet door een Nederlandse stichting, Radio La Benevolencija. De soap is meer dan een liefdesverhaal: gebaseerd op de theorieën over de oorsprong van groepsgeweld laat het ook zien hoe je de zware erfenis daarvan kunt omzetten in een leefbare toekomst. Rwanda is een radioland, in 1994, tijdens de genocide, was de radio ook het middel waarmee extremistische Hutu's opriepen tot het uitmoorden van de Tutsi's. Ze zorgden ervoor dat zevenhonderdduizend Tutsi's en tienduizenden Hutu's systematisch werden uitgemoord. Tutsi's heetten 'kakkerlakken' op de privézender RTLM, die de bijnaam 'hate radio' kreeg. Na de genocide werd de zender verboden en de eigenaars gestraft. Sinds 2002 mag er in Rwanda weer 'vrije' radio worden gemaakt, zij het met strenge overheidscontrole - over Hutu's en Tutsi's praten is verboden. Nu is er dus Musekeweya, op dezelfde frequentie als het vroegere RTLM.

De Nederlandse Anoek Steketee (1974) en Eefje Blankevoort (1978) kwamen in 2009 voor het eerst in Rwanda. Steketee is fotograaf, Blankevoort journalist, en ze werkten toen samen aan Dream City, een project over pretparken op opmerkelijke plekken op de wereld. Verrast over de kracht en invloed van de Rwandese radiosoap hadden ze hun volgende onderwerp alvast gevonden. 'Love radio' is een zogeheten multimediaproject geworden. Er is een chique website, waarop films, interviews, radiofragmenten, foto's en teksten te vinden zijn. En er is een tentoonstelling, in een paar kleine zalen van het Amsterdamse fotomuseum Foam.

Daar is het donker, aan de wanden hangen teksten, foto's en beeldschermen, en er klinken radiofragmenten. In het begin is het even wennen aan alle Rwandese namen, en de hoeveelheid informatie die er wordt aangeboden. Je kunt luisteren en kijken naar interviews met betrokkenen - acteurs en, meer nog, de vaste luisteraars van de soap. Want wat je je als buitenstaander maar moeilijk kan voorstellen, is dat de radiosoap gevolgen heeft gehad voor de manier waarop de Rwandezen met hun recente, zwaarbeladen verleden omgaan. In een prachtige videocollage (die om onduidelijke reden alleen in het Engels ondertiteld is) vertellen vier bewoners over de haat, schaamte en berouw die ze voelden in de eerste jaren na de genocide. En hoe ze zich, mede dankzij de voorbeelden uit de radiosoap, realiseerden dat je met wrok en haat met je buren niet verder komt, en daarom met bijeenkomsten de beide dorpen weer bij elkaar brachten.

De verstilde foto's van Steketee zijn daarbij meer dan luchtige illustraties. Een enkele boom op een heuvel, of een radio die als een televisietoestel op een tafeltje staat, laten, samen met de films, duidelijk hoe onvatbaar menselijke gevoelens soms zijn. En hoe ze tegelijkertijd zo snel te beïnvloeden zijn met zoiets vluchtigs als een radiouitzending. HHHHH

Eefje Blankevoort en Anoek Steketee, Love Radio, tot 7 september in Foam, Amsterdam, en op www.loveradio-rwanda.org.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden