Rome overleeft ook deze crisis wel

Het verlies aan politieke macht compenseren de pausen door in Europa en vooral wereldwijd meer invloed uit te oefenen

Verdienstelijke pogingen om tweeduizend jaar pausgeschiedenis samen te vatten

Een hels karwei moet het zijn, om 2000 jaar geschiedenis in 500 bladzijden te proppen. Temeer daar die geschiedenis gaat over de leiders van het oudste en grootste instituut ter wereld, de rooms-katholieke kerk.

Over de macht van de pausen, de bedreigingen van die macht, en over de beweeglijkheid van dat starre instituut, kun je op allerlei manieren schrijven. Twee boeken daarover kwamen onlangs uit. Allebei ongeveer even dik en even duur.

'Sleutelbewaarders' is van de hand van een enkele auteur: de Britse historicus Roger Collins. Wat een verteller is die man, met een soepele pen en gevoel voor theater. Zijn pech is dat hij klaar was met schrijven voordat de rk kerk verwikkeld raakte in wat je de ernstigste crisis sinds de Reformatie mag noemen. Aan de recente geschiedenis van de rk kerk besteedt Collins weinig woorden. Dat geldt niet alleen voor de huidige paus Benedictus XVI, die met de schandalen rond seksueel misbruik te maken kreeg. Ook voor het Tweede Vaticaans Concilie geeft Collins niet veel aandacht.

Voor het andere boek, 'De paus en de wereld', tekenden maar liefst 22 auteurs uit Nederland, Vlaanderen en Duitsland. Steeds vanuit een andere invalshoek schrijven zij over de continuïteit en de breuken in twee millennia rk kerk. Het boek is ontstaan uit een cursus over de geschiedenis van het pausdom. Waar Collins de pausen schetst in al hun menselijkheid, hebben de auteurs van de bundel een meer institutionele benadering. Zij gaan uit van de vraag hoe het kan dat een instituut als de kerk is blijven bestaan, ondanks grote veranderingen in de politieke verhoudingen, ondanks verlies van grondbezit, ondanks dat de leiders ervan soms corrupt waren, of juist naïef, te veel uit op macht uit, of soms juist niet. Tegenover de soepele stijl van Collins, steken de auteurs van de bundel soms stroef en schools af.

Dat blijkt meteen al als het gaat om de eerste paus, volgens de kerk de apostel Petrus. Verbazingwekkend genoeg is er geen enkele historische grond voor de aanwezigheid van Petrus in Rome. Ook in de Bijbel staat geen letter over een reis van Petrus naar Rome, laat staan over zijn dood daar.

Met het verblijf en de dood van Petrus in Rome is het als met het bestaan van God. Een hard bewijs ervoor is nooit geleverd, maar evenmin is ooit aangetoond dat er géén grond voor is. Toch blijven archeologen in opdracht van de kerk onder de Sint Pieter in Rome graven naar mogelijke resten van de botten van een man die daar twintig eeuwen geleden begraven zou zijn.

Collins begint zijn geschiedenis van het pausdom met een levendige beschrijving van een archeologische opgraving onder de Sint Pieter, op een avond begin 1942, toen monseigneur Ludwig Kaas afdaalde naar de plaats waar archeologen aan het speuren zijn naar het graf van Petrus.

Het eerste hoofdstuk van 'De paus en de wereld' heeft een drogere aanpak. De lezer komt de feiten te weten die in elk boek over pausen staan. Paus Leo I (440-461) was de eerste bisschop van Rome die zijn hoofd boven het maaiveld uitstak. Dat was in de tijd dat Rome nog geen haar belangrijker was dan Constantinopel, Jeruzalem, Milaan, Alexandrië of Antiochië. Dat nu juist de bisschop van Rome opklom tot paus en dus tot leider van alle katholieken wereldwijd, was niet vanzelfsprekend. Het had net zo goed de bisschop van Constantinopel kunnen zijn.

Paus Leo I zei dat Petrus in Rome was begraven en dreigde ieder die de positie van Rome betwistte, met hel en verdoemenis. Leo I liet zich als eerste paus ook begraven in de basiliek die op het graf van Petrus gebouwd zou zijn.

De doorslag gaf de zwakke positie van de West-Romeinse keizers. Het machtsvacuüm in het West-Romeinse rijk gaf de bisschoppen van Rome meer kans om zich omhoog te werken. Zoals een mens twee benen heeft, baseerden zij hun macht op wereldlijke en geestelijke basis. Daarmee zagen ze eeuwenlang kans om keizers en koningen voor hun kar te spannen. Een effectieve aanpak. Geen enkel instituut ter wereld heeft het zo lang uitgehouden.

Machtig zijn de pausen altijd gebleven, zij het niet altijd in gelijke mate of op dezelfde manier. De machtigste ooit was zonder twijfel Innocentius III, die aan het begin van de dertiende eeuw de Duitse keizer tot aftreden dwong, de Engelse koning excommuniceerde en ook de Franse koning zo ongeveer aan een touwtje had.

Sinds de jaren zestig van de negentiende eeuw hebben pausen afstand moeten doen van wereldlijke macht, al zijn ze nog altijd staatshoofd. Het verlies van politieke invloed compenseren ze door niet alleen meer in Europa, maar vooral wereldwijd invloed uit te oefenen. De kerk mag dan een imago hebben van wereldvreemdheid, toch hebben pausen vanaf de jaren zestig handig gebruikgemaakt van de luchtvaart en van televisie. Paus Paulus VI is daarmee begonnen, de opvolger van de geliefde Johannes XXIII.

Juist die geschiedenis van eeuwen vol machtsmisbruik, corruptie en verandering van verhoudingen, relativeert de recente crisis in de kerk, die bestaat uit misbruikschandalen en een falende aanpak ervan. Het instituut heeft zoveel overleefd dat het ook deze aantasting van het aanzien wel zal overleven. Paus Benedictus heeft de veranderingen in de kerk na het Tweede Vaticaans Concilie, midden jaren zestig, wel eens verwoord als 'hermeneutiek van de continuïteit'. Daarmee bedoelt hij dat hij geen breuk ziet, maar juist een voortzetting van wat er was.

Die continuïteit blijkt een ijzeren en geheimzinnige kracht te zijn van de rooms-katholieke kerk. ln 'De paus en de wereld' geeft Frans Willem Lantink daar een glasheldere analyse van.

Hij kijkt niet vooruit, dat doen historici niet, maar in de recente geschiedenis ziet hij geen verzwakking van de macht van de pausen. Dat hoofdstuk is de enige reden om, met beide boeken in de hand, even te aarzelen. Het ideale boek over de pausen is dat van Collins, aangevuld met het hoofdstuk van Lantink.

Roger Collins: Sleutelbewaarders. De geschiedenis van het pausdom van Petrus tot Benedictus XVI. (Keepers of the Keys of Heaven: A History of the Papacy) Bert Bakker, Amsterdam; 513 blz. € 34,95

Frans Willem Lantink en Jeroen Koch (red.): De paus en de wereld. Geschiedenis van een instituut. Boom, Amsterdam; 480 blz. € 35

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden