Romanticus tussen de bommen in Berlijn

Spannende Duitse bestseller uit 1947 aan de vergetelheid ontrukt

Dit is een opmerkelijk boek. Heinz Reins 'De slag om Berlijn' verscheen in 1947, gelijktijdig met Hans Fallada's verwante 'Alleen in Berlijn'. Het werd een van de eerste naoorlogse bestsellers in Duitsland, maar raakte al spoedig in vergetelheid. Pas verleden jaar werd het boek succesvol heruitgegeven. Onlangs verscheen de Nederlandse vertaling.

De roman speelt zich af in de laatste dagen van het Hitler-regime, toen Berlijn in de tang werd genomen door de geallieerden en de Russen. Hoofdpersoon is de 22-jarige Joachim Lassehn, een fijngevoelige en romantische muziekstudent die tijdens de slotfase van de Tweede Wereldoorlog als deserteur geheel alleen door het gebombardeerde Berlijn zwerft. Op zijn zwerftochten leert Lassehn toevallig een groepje verzetsstrijders kennen, die regelmatig samenkomen in de kroeg van Oskar Klose. Samen met de communistische arts Böttcher en de socialistische vakbondssecretaris Wiegand wordt Klose een soort mentor van de jeugdige en tamelijk wereldvreemde Lassehn, wiens ouders bij een bombardement zijn gestorven. Het groepje plant sabotageacties, de Sicherheitsdienst zit hun constant op de hielen.

Meesterlijk beschrijft Rein de morbide sfeer van het 'Finale Berlin', zoals de originele titel luidt. De puinhopen, kraters, opengereten straten en ruïnes weet hij bijna tastbaar te maken: 'Berlijn is een stad die uit verse wonden ettert'.

Maar hij heeft ook aandacht voor de saamhorigheid van de mensen in de schuilkelders, de angst voor spionnen en verklikkers op de werkplaats of elders ('zelfs binnen de familiekring kiest men zijn woorden zorgvuldig'). Na zes jaar oorlog en bombardementen is er sprake van afgestomptheid en stoïcisme. Iedereen beseft dat het toeval een grote rol speelt bij het overleven en 'dat het van vaste grond onder de voeten naar de allesverslindende afgrond maar een kleine stap is', zoals Lassehn ergens stelt.

'De slag om Berlijn' is een harde en niet zelden brute roman. Lijken van 'verraders' en 'lafaards' bungelen aan lantaarnpalen, een blokhoofd wordt op gruwelijke wijze afgemaakt. Maar Rein laat ook zien dat hij over humor beschikt. Soms schittert hij met groteske scènes. In de mooiste daarvan wordt beschreven hoe Lassehn zijn vrouw gaat opzoeken, die hij enkele jaren eerder tijdens een verlof van het front in de tram leerde kennen en met wie hij al na acht dagen trouwde . Na zo'n lange absentie herkent hij haar niet meteen en loopt hij in het trappenhuis pardoes aan haar voorbij.

In de spannende achtervolgingsscènes doet dit boek soms denken aan Anna Seghers beroemde en vrijwel gelijktijdig verschenen romans 'Het zevende kruis' of 'Transit', die eerder ook in het Nederlands uiterst succesvol waren. Het hoge niveau van Seghers, die tot de absolute wereldliteratuur behoort, haalt Rein zeker niet. De vele theoretische uitweidingen over de zegeningen van het socialisme maken een didactische indruk. Ook de zwart-wit tekeningen storen ietwat. Maar Rein vertelt met passie en vaart, en hij doet zeker niet onder voor de veelgelezen Hans Fallada, in stilistisch opzicht overtreft hij deze zelfs.

Rein vertelt vanuit wisselend perspectief en regelmatig voegt hij citaten in uit krantenartikelen, strooibiljetten, toespraken van Goebbels en Hitler en ander authentiek materiaal. Je zou deels van een documentaire-roman kunnen spreken, en het lijdt geen twijfel dat Rein deze montagetechniek heeft afgekeken van zijn ook in ideologisch opzicht verwante collega Alfred Döblin, met name van diens wereldsucces 'Berlijn Alexanderplaats'.

'De slag om Berlijn' is de bekendste roman van Heinz Rein (1906-1991), die meer dan tien boeken publiceerde en ook journalistieke en cabaretteksten schreef. De Nederlandse vertaling van Izaak Hilhorst en Martine Matusz is uitstekend leesbaar en vrijwel zonder fouten. Het nawoord van de vorig jaar overleden Duitse schrijver-criticus Fritz J. Raddatz is verhelderend. Kortom, een belangrijk boek en tijdsdocument dat terecht aan de vergetelheid is ontrukt.

Heinz Rein: De slag om Berlijn Vert. Izaak Hilhorst & Martine Matusz. Lebowski; 672 blz. euro 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden